Denizli

Denizli, Türkiye'nin Ege Bölgesi'nin iç kanadında, Anadolu'nun en bilinen UNESCO mirası Pamukkale-Hierapolis'in ev sahibi 1 milyon nüfuslu büyük bir şehirdir. 11.868 km² yüzölçümü ve yaklaşık 1.066.000 nüfusu; şehir merkezi 425 m rakımda, Büyük Menderes ovasının kuzey kanadında, Honaz Dağı'nın eteklerinde. Komşu illeri 7 tane: Aydın (batı), Muğla (güney-batı), Burdur (güney-doğu), Isparta (doğu), Afyonkarahisar (kuzey-doğu), Uşak (kuzey) ve Manisa (kuzey-batı). Yıllık 2 milyon+ uluslararası ziyaretçi sayısıyla Türkiye'nin en çok turistik il merkezlerinden biri**.

Pamukkale ve Hierapolis UNESCO Dünya Mirası 1988. Türkiye'nin çift kategori (Karma — Doğal + Kültürel) UNESCO mirasından, sadece üç miras bu kategoride; Göreme + Kapadokya, Hattuşa, ve Pamukkale-Hierapolis. Pamukkale (Pamuk Kalesi) — beyaz kalsiyum karbonat travertenleri. Kalsiyumlu termal sular kayalardan akarak 200 m yüksekliğinde, 2.700 m uzunluğunda beyaz kireç terasları oluşturmuş; dünyada Çin Huanglong dışında benzeri yok. Termal sular 35-100°C arası; yüzlerce yıl boyunca termal banyo, MS 2. yy'dan beri. Yıllık 2 milyon+ ziyaretçi.

Hierapolis Antik Kenti — "Kutsal Şehir". Pamukkale travertenlerinin tepesinde MÖ 190'da Pergamon kralı II. Eumenes tarafından kuruldu. MÖ 133'te Roma'ya bağlandı; Roma çağında Frigya'nın "Holy City"sine dönüştü. 15.000 kişilik Roma tiyatrosu (MS 2. yy Hadrian, MS 3. yy Septimius Severus restorasyonu), Apollon Tapınağı, Plutonium ("Pluton'un Kapısı" / "Cehennem Kapısı") — karbondioksit gazı çıkışlı kutsal mağara, antik kahinler burada görüyle vahiy alırdı; Roma'lı tarihçi Strabon (MÖ 64-MS 24) yazılarında "ölümcül gaz çıkışı" olarak bahseder. Aziz Filip Şehitliği (5. yy) — Hristiyanlık tarihi için kritik (havarilerden Aziz Filip burada şehit edildi); Necropolis (Türkiye'nin en büyük antik mezarlığı, 2 km uzunluğunda).

Cleopatra Antik Havuzu. Hierapolis içinde Roma çağı su yapısının kalıntıları üzerinde antik termal havuz; Cleopatra (Kraliçe Cleopatra'nın tatil için geldiği rivayeti — efsane). 22 m derinlik, suyun içinde antik sütun kalıntıları; modern termal havuz olarak çalışıyor. Türkiye'nin "antik havuzlu" termal merkezi.

Laodikeia (Laodicea on the Lycus) UNESCO Tentative. Pamukkale'nin 8 km güneyinde, Eskihisar köyünde; MÖ 261-253 arasında Selevkos kralı II. Antiokhos tarafından eşi Laodike onuruna kuruldu. Vahiy'in (Apocalypse) 7 kilisesinden biri (Vahiy 3:14-22) — erken Hristiyanlığın kritik şehirlerinden. 19 hektar antik kent; Roma tiyatroları, stadium, hamamlar, agoralar, Laodikeia Kilisesi (4. yy). 2017 UNESCO Geçici Liste.

Tripolis Antik Kenti. Buldan ilçesi yakınında, Yenice Köyü'nde; Lidya/Frigya/Karya kavşağında antik kent. Roma tiyatrosu, hamam, agora, Orpheus Çeşmesi mozaikleri; az ziyaret edilen ama Anadolu antik kent ağının önemli noktası. 2010'lardan itibaren kazılar canlı.

Akhan Kervansarayı (1253). Selçuklu Sultanı II. İzzeddin Keykavus döneminde yaptırıldı; Denizli-Konya-Adana ipek ve baharat yolu üzerinde. Kesme taş, kemerli avlu, 17 m anıtsal portal; Anadolu Selçuklu kervansaray mimarisinin Ege bölgesindeki en iyi korunan örneklerinden. Bugün kültür merkezi olarak kullanılıyor.

Honaz Dağı Milli Parkı (1995'ten beri milli park). 2.571 m zirvesi; Ege Bölgesi'nin en yüksek dağlarından, kayın-meşe-çam ormanları, alpin çayırlar. Honaz ilçesinde — yamaçlarında Colossae antik kenti (Hristiyan gel. metinde Pavlus'un Koloseliler Mektubu'nun şehri). Yaz aylarında dağ yürüyüşü, kış aylarında kar (kayak için Davraz/Kartalkaya'ya kıyasla daha az gelişmiş).

Babadağ İlçesi — yöresel dokumacılık. Denizli'nin Babadağ ilçesi (Muğla'daki yamaç paraşütü Babadağ'ından farklı); Babadağ Dokuması yöresel beyaz dokuma, Selçuklu döneminden bugüne. Buldan ilçesi de dokumacılığıyla ünlü — Buldan Bezi Türk Patent Coğrafi İşareti.

Çal İlçesi — bağ ve şarap kültürü. Çal Vadisi, üzüm bağları ve şarap üretim merkezi; Çal Lavanta tarlaları, Sakızcılar Şelaleleri, Ağlayan Kaya Şelalesi, Hancalar Köprüsü. Türkiye'nin "Toskana benzeri" şarap rotası.

Diğer önemli noktalar: - Kaklık Mağarası (mini Pamukkale, doğal mağara içinde travertenler) - Çameli ilçesi (Karya yaylaları) - Sarayköy Termalleri - Adıgüzel Barajı - Tavas yöresi (Tavas Bohçası CGİ) - Acıpayam ilçesi - Beycesultan Höyüğü (MÖ 4000-1200 - Çivril ilçesi)

Yöresel mutfak Ege iç kısmının zengin damak hafızasıdır. Buldan Bezi (CGİ), Babadağ Dokuması, Tavas Bohçası (CGİ), Acıpayam Ekmeği, Çal Lavanta. Denizli Kebabı (Tandır Kebabı), Denizli horozları (yöresel köy tavuğu), Çal incir/üzüm, Buldan keklik tatlısı, Pamukkale kahvaltı sofrası (yöresel peynir, bal, reçel).

Tarihsel katmanlar: Beycesultan Höyüğü (MÖ 4000-1200), Erken Bronz Çağı, Frigya öncesi yerleşim. Frigya Krallığı (MÖ 8.-7. yy), Lidya (MÖ 6. yy) — Karun'un Sard Krallığı sınırı, Pers (MÖ 547+). MÖ 261-253 Laodikeia kuruluşu, MÖ 190 Hierapolis kuruluşu (Pergamon). Roma (MÖ 133+, Asia eyaleti), Bizans (Hristiyanlığın yedi kilisesinden ikisi: Laodikeia + Hierapolis Aziz Filip). Selçuklu (1071+), Akhan Kervansarayı 1253. Beylikler (Germiyanoğulları, İnançoğulları) → Osmanlı (1429 II. Murad) → 1923 Cumhuriyet, 1988 UNESCO Dünya Mirası.

Sonuç olarak Denizli'ye gelen gezgin dört yolculuğu birleştirir: bir UNESCO Karma Miras pelegrinajı (Pamukkale travertenleri + Hierapolis Antik Kenti + Cleopatra Havuzu + Aziz Filip Şehitliği + Necropolis), bir antik kent ve Hristiyanlık tarihi izi (Laodikeia + Tripolis + Colossae — Vahiy ve Pavlus mektupları), bir dağ ve şarap-dokuma rotası (Honaz Dağı + Çal Vadisi + Buldan + Babadağ — Coğrafi İşaret deneyimi), ve bir Selçuklu kervansaray izi (Akhan Kervansarayı 1253). Denizli'yi sevenler, Türkiye'nin en yoğun ziyaretçili ama derinliği keşfedilmemiş şehirlerinden birinin hazinelerini fark edenlerdir; Pamukkale tek başına bir gün, üç gün Hierapolis + Laodikeia, beş gün tüm Denizli ölçü.