Diyarbakır

Diyarbakır, Türkiye'nin Güneydoğu Anadolu Bölgesi'nin merkezi, Dicle Nehri'nin batı kıyısında 1.8 milyon nüfuslu büyük bir tarihsel ve kültürel başkent. 15.272 km² yüzölçümü ve 1.818.000 nüfusu ile Türkiye'nin 12. büyük şehri; şehir merkezi 675 m rakımda, Mezopotamya'nın "yukarı havzası" Yukarı Mezopotamya bölgesinin başkenti. Komşu illeri 9 tane: Mardin (güney), Şanlıurfa (güney-batı), Adıyaman (batı), Malatya (kuzey-batı), Elazığ (kuzey), Bingöl (kuzey-doğu), Muş (doğu), Siirt (güney-doğu) ve Batman (doğu)*; Türkiye'nin en çok komşu il sayısına sahip illerinden biri*.

UNESCO Dünya Mirası 2015 — Diyarbakır Surları ve Hevsel Bahçeleri Kültürel Peyzajı. Türkiye'nin 19 UNESCO mirasından biri; iki bileşenli karma kültürel peyzaj alan: 5.5 km uzunluğunda Diyarbakır Surları (kara bazalt taşından, 12 m yüksekliğinde, 82 burç ile dünyanın en iyi korunmuş antik surlarından) ve Hevsel Bahçeleri (Dicle ile sur arasında 700 hektar tarımsal peyzaj, 8.000 yıllık ekim kültürünün yaşadığı yer). Roma çağında Amida adıyla bilinen kentin temellerinden başlayarak Bizans (II. Konstantius MS 4. yy), Mervaniler, Selçuklu, Artuklu, Osmanlı katmanları; Diyarbakır'ı "Kara Şehir" yapan kara bazalt taşı, çevredeki volkanik bölgeden çıkar. Sıcak güneş altında siyah taşların parlaması Diyarbakır'ı dünyada eşi olmayan bir mimari peyzaja dönüştürür*.

Diyarbakır Ulu Camii (1091) — Anadolu'nun en eski Türk-İslam camilerinden, Selçuklu döneminin başyapıtı. Şam Emevi Camii (Ümeyye) planına dayalı; Hz. Ömer'in 637'deki şehir fethinden sonra önce kilise, ardından cami, son halini 1091'de Melikşah döneminde aldı. Dünyada nadir bir özelliği var: dört Sünni mezhep (Hanefi, Şafi, Maliki, Hanbeli) ayrı kıbleli mihraplarla aynı camide ibadet eder; bu özellikle hiçbir başka camide görülmez. İç avlu, Roma sütun başlıkları, kalın taş duvarlar.

Diyarbakır Surları'nın dört kapısı: Mardin Kapı (güney) — kara bazalt kemerli ana güney kapısı; Urfa Kapı (batı) — Şanlıurfa-Halep yoluna açılan kapı; Yeni Kapı / Çiftgöz (kuzey) — en eski kapılarından biri; Dağ Kapı / Harput (doğu) — Elazığ ve doğu yoluna açılan kapı. Bizans imparatoru II. Konstantius'un MS 367'de yaptırdığı surlar üzerine Mervaniler (990-1085 Kürt beyliği) ve Selçuklu (1085-1097) dönemlerinde güçlendirildi. 82 burç ve kuleler; bugün surların büyük bölümü ayakta — yürüyüş için açık.

Hevsel Bahçeleri Kültürel Peyzajı Diyarbakır'ın "yeşil ciğeri"dir. Dicle Nehri ile surlar arasında 700 hektar tarımsal alan; 8.000 yıldır bostan, sebze ve meyve yetiştirilen toprak. Diyarbakır Karpuzu (Coğrafi İşaret), bostan ve meyve bahçeleri; Hevsel'in ürünleri bin yıllardır şehri besler. Tarımsal+ekolojik+kültürel peyzaj olarak UNESCO mirasının yarısı.

On Gözlü Köprü (1065 Selçuklu). Diyarbakır'ın güneyinde Dicle Nehri üzerinde, Mervani Beyliği'nin son sultanı Nizamüddevle Nasr tarafından yaptırıldı; kara bazalt, 178 m uzunluk, 10 göz. Türkiye'nin en eski tarihi köprülerinden, hâlâ kullanılan. Üzerinde Selçuklu hat yazılı kitabe; Diyarbakır-Mardin yolunun antik geçidi.

Surp Giragos Ermeni Kilisesi. Surlar içinde, Ortadoğu'nun en büyük Ermeni kiliselerinden; 15. yy temelleri, 19. yy son halini almıştır. 2009-2011 Diyarbakır Belediyesi tarafından restore edildi; 2015 sonrasında Suriçi'ndeki çatışmalar ve 2017 yangınında ağır hasar gördü. 2022 yenilenen restorasyonla yeniden açıldı; Diyarbakır'ın çok kültürlü mirasının yaşayan tanığı.

Behram Paşa Camii (1572 Mimar Sinan). Osmanlı döneminin Diyarbakır'a damgasını vuran yapı; Mimar Sinan'ın klasik dönemi tasarımı, kara bazalt taş ile beyaz mermerin kontrast kullanımı. Tek kubbe, sade mihrap, geniş avlu.

Hasan Paşa Hanı (1572). Diyarbakır Ulu Camii'nin yan başında, Osmanlı döneminin canlı kervansarayı; kara bazalt, kemerli avlu. Bugün yöresel kahve ve restoranlarla canlı; yüzyıllarca süren ticari hayatın hâlâ atan kalbi. Deliller Hanı (1521) — yöresel "kahveciler" hanı, mahkeme ve hac öncesi sözleşme yapılan yer.

Çayönü Höyüğü (Ergani) — Türkiye'nin en eski Neolitik yerleşimlerinden. MÖ 7250-6750 (yaklaşık 9.500 yıl önce); kontrollü tarımın ilk izlerinden, evcil hayvancılığın başlangıç noktası. Diyarbakır Arkeoloji Müzesi'nde Çayönü buluntular sergisi; insan kafatasları içeren ritüel yapıların izleri "kafatası evi".

Diğer önemli noktalar: - Diyarbakır Arkeoloji Müzesi (Çayönü Standing Stones MÖ 7500, Çiftehöyük buluntuları) - Mor Petyun (Mar Petros) Süryani Katolik Kilisesi - Cahit Sıtkı Tarancı Müzesi (şair, Diyarbakırlı) - Ziya Gökalp Müzesi (Türk milli kimliğin entelektüel babası) - Amida Höyük (Artuklu Sarayı kalıntıları) — surlar içinde - Eğil ilçesi — Asur kaya kabartmaları, kraliyet kaya mezarları - Çermik Kaplıcaları — termal turizm, eski Roma çağı - Çüngüş ilçesi — Çüngüş kanyonu - Bendava Gêlê (Çüngüş) — Selçuklu su yapısı - Devegeçidi Barajı - Bismil ilçesi — Karaçalı (kuş gözlemi)

Yöresel mutfak Mezopotamya'nın damak başkenti. Liver Kebabı (Ciğer Kebabı); Diyarbakır'ın imza kahvaltı yemeği — sabah 6-9 arasında ciğer kebabı, ekmek ve meyveli ayran. Meftune Kebabı; kuzu eti + patlıcan + sumak yöresel kebap. Hesap Çorbası; yöresel buğday-yoğurt çorbası. Diyarbakır Kibbe (içli köfte), Burma Kadayıf (yöresel tatlı), Diyarbakır Karpuzu (Coğrafi İşaret), Diyarbakır Örgü Peyniri (Coğrafi İşaret). Selüver, Lebeniye, Aside, Külünçe yöresel ev mutfağı.

Tarihsel katmanlar: Çayönü Neolitik (MÖ 7250-6750) → Hurri-Mitanni → Asur (Amida adıyla) → Roma Mezopotamya eyaleti (MS 1. yy) → Bizans (II. Konstantius MS 367 surları) → Sasani savaşları, 637 Hz. Ömer İslam fethi → Mervaniler Kürt Beyliği (990-1085) → ==Selçuklu (1085+, 1091 Ulu Camii, 1065 On Gözlü Köprü)== → Artuklu (1102-1232), Eyyubi, Akkoyunlu → 1515 Yavuz Sultan Selim Osmanlı'ya bağlanması → Mimar Sinan dönemi (1572 Behram Paşa, 1572 Hasan Paşa) → Cumhuriyet → ==2015 UNESCO Dünya Mirası**==.

Sonuç olarak Diyarbakır'a gelen gezgin dört yolculuğu birleştirir: bir UNESCO Kültürel Peyzaj pelegrinajı (5.5 km Surlar + dört kapı + Hevsel Bahçeleri), bir erken İslam ve Selçuklu mimari rotası (1091 Ulu Camii dört mezhep + 1065 On Gözlü Köprü + 1572 Hasan Paşa Hanı + Behram Paşa Camii), bir çok kültürlü kilise ve mabet izi (Surp Giragos Ermeni + Mor Petyun Süryani + Mor Petyun + Cumartesi Cama'sı), ve bir damak ve neolitik tarih deneyimi (Liver Kebab + Diyarbakır Karpuzu + Diyarbakır Örgü Peyniri + Çayönü Höyüğü MÖ 7250). Diyarbakır'ı sevenler, Anadolu'nun en derin tarihli ve en çok kültürlü şehirlerinden birini fark edenlerdir; Suriçi (sur içi) için bir gün, üç gün ölçü, beş gün Çayönü + Eğil + Çermik dahil tüm il.