Aydın → İzmir

Ortaklar / Germencik sapağındayız. Burada arkeoloji meraklıları için çok önemli bir durak var: Magnesia ad Maeandrum — 'Menderes'in Magnesiası' demek. MÖ 10. yüzyılda Teselyalı Magnetlerin kurduğu, Roma döneminde büyüyen bir antik kent. Merkezinde bulunan Artemis Leukophryene Tapınağı (MÖ 3. yüzyıl) antik dünyanın sekizinci en büyük Ionik tapınağı sayılır — ünlü mimar Hermogenes tarafından inşa edilmiş, onun 'pseudodipteros' planı sonraki Roma tapınaklarına model olmuştur. Ören yerinde bugün tapınağın temelleri, stadionun tribünleri, meclis binası ve Roma hamamı görülür. Efes'e gitmeden önce Magnesia'yı görmek mantıklı — çünkü Efes'in Artemis kültü bu bölgeden başlar, bir kez aynı tanrıçaya adanmış iki tapınağı birbiri ardına görmek bölgenin Artemis kültünün ağırlığını sana anlatır.

Vardık — bu rotanın ve aslında Anadolu arkeolojisinin kalbi. Efes Antik Kenti, **2015 yılında UNESCO Dünya Mirası listesine alınmıştır**; Akdeniz dünyasının en iyi korunmuş Roma dönemi şehri. Günde 4-5 saat burada geçireceksin, atlayabileceğin bir şey yok. Üst Kapı'dan (Magnesia Kapısı) girersen yol iniş, daha az yorarsın; Alt Kapı'dan girersen Celsus'a hemen vararsın ama geri dönüş tırmanıştır — kararını ona göre ver. İşte görmen gerekenler sırayla: - Meclis Binası (Odeion) — Roma dönemi, 1.400 kişilik küçük tiyatro, siyaset toplantıları için. - Kuretler Caddesi — Efes'in ana caddesi, mermer döşeme, iki yanda sütunlar ve kabartmalar. Aşağı inerken Herakles Kapısı'nın altından geçeceksin. - Hadrian Tapınağı (MS 2. yy) — küçük ama işçiliği muhteşem, Medusa kabartmalı kemer. - Teras Evler (ek ücretli, tavsiyem kaçırma) — Roma zengin ailelerinin evleri, fresk ve mozaikler orijinal. Bir yamaçta üst üste binmiş evler çatıları cam kapaklı, aşağı bakar gibi içlerine bakarsın. - Celsus Kütüphanesi (MS 114-117) — Efes'in ikonu. Konsül Tiberius Julius Aquila tarafından babası Tiberius Julius Celsus Polemaeanus'un mezarı üzerine yaptırılmıştır; iki katlı cephe, Sophia/Arete/Ennoia/Episteme heykelleri (orijinaller Viyana'da, burada kopyalar). Bir zamanlar 12.000 rulo barındırıyordu. - Mermer Cadde — kütüphaneden tiyatroya uzanan mermer yol, kaldırım taşlarında zamanla aşınmış araba tekerlek izleri. - Büyük Tiyatro — 25.000 kişilik, Akdeniz'in en büyük antik tiyatrolarından. Helenistik dönemde başlamış, Roma'da Claudius ve Trajanus tarafından genişletilmiş. Aziz Pavlus burada Efeslilere vaaz vermiş (Resullerin İşleri 19. bölüm). - Arcadius Caddesi — tiyatrodan antik limana uzanan sütunlu cadde. Efes ziyaretinden sonra Selçuk merkeze 3 km dön, ayrı bir bölgede Artemis Tapınağı kalıntıları var. Bu tapınak antik dünyanın yedi harikasından biriydi — MÖ 560 civarında Lidya Kralı Kroisos'un desteğiyle yeniden yapılmış, 127 mermer sütun, 115×55 metre boyutlarıyla Parthenon'un dört katı büyüklüğündeydi. MÖ 356'da Herostratos adlı bir çılgının kundaklamasıyla yandı, yeniden yapıldı. MS 401'de Aziz Yuhanna Chrysostom'un önderliğinde Hristiyan halk tarafından yıkıldı. Bugün sadece tek bir sütun ayakta — o da orijinal sütun değil, arkeologların temel parçalarından yeniden diktiği bir rekonstrüksiyon. Ama o tek sütun bile sana tapınağın görkemini anlatır.

Vardık. Meryem Ana Evi — Bülbül Dağı'nın zirvesine yakın bir ormanlık tepede küçük taş bir ev. Hristiyan ve Müslüman inancında önemli bir hac yeri. Hikâyesi şöyle: Hz. İsa çarmıha gerilirken Havari Yuhanna'ya annesini emanet etmiş (Yuhanna İncili 19:27). Yuhanna'nın Efes'e geldiği bilinir; inanışa göre annesi Meryem'i de buraya getirmiş ve Meryem son yıllarını burada geçirmiştir. Uzun yüzyıllar yeri unutulmuş; 19. yüzyılın başında Alman rahibe Anne Katharina Emmerich hiç Efes'e gitmeden gördüğü vizyonlarda bu evi tarif etti — küçük, taştan, iki odalı, çeşmesi olan, tepede ormanlık bir yerde. 1891'de Lazarist misyoner rahipler onun tarifine uygun bir ev buldu: bugünkü Meryem Ana Evi. 1896'da Vatikan resmi hac statüsü verdi. O zamandan beri üç papa ziyaret etti: VI. Paulus (1967), II. Yuhanna Paulus (1979), XVI. Benedictus (2006). Bugünkü yapı küçük bir kiliseye dönüştürülmüş; içeride sessizce girilir, mumlar yakılır. Dışarıda üç çeşme (sağlık-bolluk-aşk) ve dilek duvarı — ziyaretçiler kâğıt mendillere dilek yazıp tel parmaklıklara bağlar, binlerce beyaz kâğıt rüzgârda dalgalanır.

Ayasuluk Tepesi'ndeyiz — Selçuk'un en yüksek noktası. Burası Hristiyan dünyasının bir başka önemli hac yeri: Aziz Yuhanna Bazilikası. İsa'nın on iki havarisinden biri olan Havari Yuhanna — İncil'in dördüncü kitabını, üç mektubu ve Vahiy Kitabı'nı kaleme almış yazar — MS 1. yüzyılın sonunda Efes'te yaşamış ve burada ölmüştür (yaklaşık MS 100). Ölümünden sonra bu tepedeki mezarının üzerine önce küçük bir anıt yapıldı, sonra 4. yüzyılda tahta çatılı bir kilise, sonunda MS 6. yüzyılda imparator Justinianus ve karısı Theodora bugün gördüğümüz büyük bazilikayı inşa ettirdi. Ayasuluk adı zaten 'Hagios Theologos' (Kutsal İlahiyatçı) deyiminden Türkçeye geçmiş — Yuhanna'nın Rum dünyasındaki lakabı. Bazilika bir zamanlar Hagia Sophia'nın yedide biri kadar büyüktü (115×40 metre), altı kubbe, mermer sütunlar. Depremler ve yağmalar sonucu harabeye döndü; bugün restore edilmiş kolonlar, naos zemini, mezarın üzerindeki mermer levha görünür. Mezarın üzerindeki kare levhaya dokunmak geleneksel bir ritüeldir. Tepede ayrıca Ayasuluk Kalesi var (Bizans + Selçuklu + Osmanlı katmanlı) ve İsa Bey Camii eteğinde (1375, Aydınoğulları dönemi, ahşap direksiz büyük bir taş cami). Tepeden batıya bak: aşağıda Artemis Tapınağı'nın tek sütunu ve onun ardında Efes ovası açılır. Bu manzara başlı başına yolculuğa değer.

Vardık — yolculuğun tatlı finali. Şirince, dağ yamacına yayılmış bir eski Rum köyü. Taş evleri, kırmızı kiremit çatıları, daracık arnavut kaldırımı sokakları, avlulardan sarkan sarmaşıklar. Hikâyesi şöyle: Bizans döneminden beri burada yaşayan Rum Ortodoks halk 1924'te Türk-Yunan nüfus mübadelesi sonucu Yunanistan'a göç etti — yerlerine Selanik ve Kavala'dan Müslüman Türk aileler yerleşti. Yeni gelenler köyü o kadar sevdiler ki adını 'Çirkince' değil, 'Şirince' yaptılar (eski Rum adının bozulması). Bugün köy bir şarap ve meyve likörü köyü: dut, vişne, çilek, nar, kavun şarapları köy evlerinin avlularında üretilir ve satılır. Tadım ücretsiz bir çoğu evde — küçük kadehlerle beş-altı meyve şarabı denersin, sevdiğini şişeyle alırsın. Köyün sokaklarında ev yapımı zeytinyağı, köy kahvaltısı, taş ekmek da bol bol bulunur. Aziz Dimitrios Kilisesi (1835) ve Aziz Yuhanna Baptist Kilisesi (1805) köyün ortasında restore edilmiş Rum ortodoks yapıları — içinde bugün nadiren ayin yapılır, genelde ziyarete açık. Bu gece köyde bir taş evin odasında konaklamak, sabah dağ havasıyla uyanmak Şirince deneyiminin tam hakkını verir. UNESCO Dünya Mirası tentative listesinde — sivil mimari örneği olarak önerilmiştir.