Artvin

Artvin, Türkiye'nin Doğu Karadeniz Bölgesi'nin doğu ucunda, Gürcistan sınırına 12 km mesafede kurulmuş 7.367 km²'lik dağlık bir ildir. 169 bin nüfusu Türkiye'nin küçük illerinden; yüzölçümünün %86'sı orman ve dağ alanı. Şehir merkezi 530 metre rakımda, Çoruh Nehri'nin oluşturduğu derin vadinin yamacında, basamaklı şekilde kurulmuştur — Türkiye'nin en dik şehir merkezlerinden biri.

Artvin'in özgün kimliği Çoruh Nehri etrafında kümelenir. Çoruh, Türkiye'nin en hızlı akan nehri; kaynağı Mescit Dağları'nda, Karadeniz'e Batum (Gürcistan) yakınında dökülür. Türkiye'nin uluslararası rafting yarışmalarına ev sahipliği yapan tek nehri; Yusufeli ile Borçka arası 60 km mesafede orta-sert (sınıf III-V) raftingg parkur. Çoruh vadisi son 20 yılda Yusufeli, Deriner, Borçka, Muratlı barajları ile dramatik şekilde değişti — Yusufeli (eski) tamamen sular altında kaldı, yeni Yusufeli daha yüksekte yeniden inşa edildi (2022).

Artvin'in tarihi katmanları çok eskiye uzanır. MÖ 9.-7. yüzyılda Urartu Krallığı'nın kuzey sınırında; sonra Pers, Helenistik, Roma, Bizans dönemleri. 9.-11. yüzyıllarda Gürcistan Bagratuni Krallığı'nın egemenlik alanına girdi; bu dönemin manastır yapıları Artvin'in en değerli mirasıdır. MS 961'de Tortum-Yusufeli yolu üzerinde inşa edilen Dörtkilise (Otkhta Eklesia) Bagratuni mimarisinin başyapıtıdır; Erzurum sınırında ama Artvin kültürünün parçası Öşvank Manastırı (963-973) da aynı dönemden. 1064'te Selçuklu sultanı Alparslan'ın seferiyle Artvin Türk yurtuna açıldı; sonra Atabek, Akkoyunlu, Safevi** dönemlerinden geçti.

1551'de Kanuni Sultan Süleyman'ın seferiyle Osmanlı'ya katıldı; Artvin Çıldır Eyaleti'nin parçası olarak yönetildi. 1878 Berlin Antlaşması ile Ardahan, Kars ve Batum ile birlikte Rusya'ya bırakıldı; 40 yıl Rus egemenliğinde kaldı. Bu dönemde Rus mimarisi yapılar yapıldı, Borçka-Hopa-Trabzon hattı altyapısı kuruldu. 1918 Brest-Litovsk Antlaşması ile Türkiye'ye iade edildi; Cumhuriyet sonrası uzun süre Çoruh ili olarak adlandırıldı, 1956'da Artvin adını aldı.

Şavşat ilçesi Artvin'in en zengin yöresel mimarisini barındırır. Şavşat ahşap çantı camileri— çivisiz, geçme tekniğiyle yapılmış 18.-19. yy yöresel camileri; Yöresel ustaların geliştirdiği özgün bir mimari sistem. Karagöl-Sahara Milli Parkı (1994) Şavşat ile Ardahan-Posof arasında karakuş, vaşak, ayı yaşam alanı; 3.000+ metre rakımda volkanik krater gölleri.

Borçka ilçesi Borçka Karagöl ile bilinir: 1.200 yıl önce dağ heyelanıyla oluşmuş, 6 köy ile çevrili 50 metre derinlikteki dağ gölü; UNESCO Geçici Liste'de. Cehennem Deresi Kanyonu Borçka'nın saklı kanyon noktasıdır.

Macahel (Camili) Biyosfer Rezervi— 2005'te UNESCO Biyosfer Rezervi ilan edildi; Türkiye'nin ilk UNESCO biyosfer rezervi. Borçka'dan dağ yoluyla erişilen 6 köy; dünyada saf ari arı popülasyonunun korunduğu az sayıdaki bölgelerden (Camili balı). Caucasus ekosistemi (göknar, kayın, akçaağaç, ladin) ve endemik flora.

Yusufeli ilçesi dramatik değişim geçirdi: 2022'de Yusufeli Barajı'nın su tutması ile eski Yusufeli tamamen sular altında kaldı; yeni Yusufeli daha yüksekte yeniden inşa edildi. Tortum Şelalesi (Erzurum sınırında, 48 metre yükseklik) ve Dörtkilise Yusufeli yönüne yapılan klasik gezilerin parçası.

Yöresel mutfak Doğu Karadeniz'in cömert ürünleriyle harmanlanır. Hamsi (Karadeniz), Muhlama (mısır unu, tereyağı, peynir), Lor peyniri, Kuymak, Pazı sarması, Karadeniz fasulyesi öne çıkan lezzetlerdir. Macahel Balı— saf ari arı popülasyonundan elde edilen, dünyada nadir saflıkta bal. Borçka çayı Türkiye'nin önemli çay üretim noktalarından.

Sonuç olarak Artvin'e gelen gezgin dört yolculuğu birleştirir: bir macera ve doğa (Çoruh rafting, Hatila Vadisi, Borçka Karagöl), bir antik mimari turu (Dörtkilise, Öşvank, Ardanuç Kalesi, Şavşat ahşap çantı camileri), bir biyosfer pelegrinajı (Macahel UNESCO, Karagöl-Sahara), ve bir yayla ve kültür (Kafkasör boğa güreşleri, Hopa-Sarp sınır kapısı). Artvin, Türkiye'nin görsel olarak Karadeniz'in en dramatik ilidir; yeşil tonları, sis, dik vadiler ve hızla akan nehirleri dar bir coğrafyada toplar.