Artvin → Trabzon

Vardık — Hopa. Artvin ilinin Karadeniz'e açılan yüzü, Gürcistan sınır kapısı Sarp'a yaklaşık 30 kilometre mesafede. Bu ilçenin bir lakabı var: Karadeniz'in yağış krali. Yıllık yağış miktarı Türkiye ortalamasının çok üzerindedir — sen buraya geldiğinde güneş bile varsa, bir sonraki saatin yağmursuz geçeceğine kimse söz vermez. Bu yüzden Hopa'da bir şey öğreneceksin: yağmura alış. 45 dakikalık bir sahil molası sana yeter; aracı bırak, kıyıda kısa bir yürüyüş yap, deniz kokusunu içine çek, çay iç (evet, Karadeniz'desin artık, çay burada bir içecekten fazlası). Hopa'nın kimliği turistik değil liman şehirli — balıkçı tekneleri, sınır ticareti, çok dilli esnaf. Bunu hisset, sonra yola devam et.

Vardık — Arhavi. Artvin ilinin batı ucu, Rize iline birkaç kilometre kala. Buraya uğramamın nedeni çok net: Çifte Köprüler (yöresel adıyla Çiftekemer Köprüsü). Karadeniz'in dik yamaçlı derelerinde tarihi taş kemer köprüler, bölge mimarisinin imzasıdır — Arhavi'deki iki kemerli taş köprü bu geleneğin görülmeye değer bir örneği. 45 dakikalık bir mola yeterli: köprünün altına in, fotoğraf çek, derenin akışını dinle. Sonra ana yola dön, sahil boyunca batıya devam. Fındıklı ilçesi — bu rotanın adında anılan ikinci ismi — artık Rize ili sınırlarında; ana yolun hemen üstünde geçerken göreceksin, ayrı bir mola gerektirmiyor ama isim olarak zihnine kaydet: Fındıklı'ya vardığımızda Artvin'i geride bıraktık, Rize'ye girdik.

Vardık — Rize. Türkiye'nin çay üretiminin başkenti, nüfusu küçük ama kimliği güçlü bir sahil şehri. Merkez gezisi yaklaşık 1.5 saat alır. Önce Rize Kalesi'ne çık — merkez üstüne tepede, Bizans-Ortaçağ temelli, yukarıdan şehri ve denizi birlikte görürsün. Sonra bir çay bahçesinde mola: Rize'nin kimliği çaydır, tepedeki bir bahçede bir demli bardak çay iç, yamaçlara bak, Karadeniz'i altında hisset. Son olarak Rize Atatürk Köşkü — yöresel Karadeniz konak mimarisi, ahşap işçiliği ile öne çıkan ve Atatürk'ün 1930 Rize ziyareti hatırasını taşıyan, bugün müze olarak açık bir yapı. Burayı Trabzon'daki köşkle karıştırma — o 1890 yapımı sarı köşk, bu ise Rize'deki yöresel konak; ikisi farklı yapılar, iki farklı ziyaret.

Vardık — Of. Trabzon'un doğu sahil ilçesi; Rize sınırından hemen sonra. 45 dakikalık bir mola yeterli. Of'un iki kimliği var: birincisi yöresel Karadeniz ahşap konakları — ilçe merkezi ve çevre köylerinde ahşap karkas ve taş duvarlı geleneksel konaklar, bir kısmı geç 19. yy - erken 20. yy dönemine uzanır. İkincisi tarihsel: Of ve çevresi, Doğu Karadeniz'de dini eğitim-medrese geleneği ile tanınan bir ilçedir; bölgeden yetişen hocalar ve Of-kaynaklı medrese geleneği, Karadeniz'in kültürel hafızasında özel bir yer tutar. Merkezde kısa bir yürüyüş yap, eski konakları not et, çayını iç. Sümela'ya bugün mü yarın mı çıkacağımız kararını bu molada ver — Sümela için yarım gün mü yoksa tam gün mü ayıracağımızı değerlendirelim.

Vardık — Sümela Manastırı. Trabzon'un Maçka ilçesinde, Altındere Millî Parkı içinde, yaklaşık 1.200 metre rakımda Karadağ kayalıklarına oyulmuş Bizans manastırı. Türkiye Kültür ve Turizm Bakanlığı kuruluş tarihini yaklaşık MS 386, İmparator I. Theodosius dönemi olarak verir; William Miller'a göre Atinalı iki keşiş — Barnabas ve Sophronios — manastırı kurdular. Bugün karşında gördüğün yapıların büyük kısmı sonraki yüzyılların — özellikle Trabzon Komnenos dönemi (13-15. yy) — eklemeleri ve freskleridir. Manastır, Kaya Kilisesi, çok sayıda şapel, kütüphane, mutfak, konuk odaları ve kutsal pınar barındırır; iç duvarları İncil sahnelerini tasvir eden fresklerle kaplıdır (vandalizm nedeniyle bir kısmı hasar görmüştür). Manastır 2015 Eylül'de güvenlik gerekçesiyle ziyarete kapandı; restorasyon sonrası 25 Mayıs 2019'da tekrar açıldı. UNESCO'nun Dünya Mirası geçici (tentative) listesinde 2000'den beri yer alır. 2-3 saatlik bir mola ideal; merkez otoparktan manastıra çıkan patika yaklaşık 30-45 dakika, sağlam ayakkabı şart.

Vardık — yolculuğun sonu. Trabzon. Karadeniz'in katmanlı başkenti: Pontos, Roma, Bizans, Komnenos İmparatorluğu (1204-1461), Osmanlı ve cumhuriyet — hepsi aynı sahilin üstünde. Yarım gün veya tam bir gün, zamanına göre. Dört-beş ana duraktan oluşan klasik bir şehir turu öneririm. Önce Trabzon Ayasofyası — 1238-1263 yılları arasında *Manuel I Komnenos* döneminde inşa edilmiş, geç Bizans mimarisinin seçkin örneklerinden; yüksek merkez kubbe, haç planlı dizilim, 22 × 11.6 metre, 12.7 metre yükseklik. 1461 Fatih fethiyle camiye çevrilmiş, 1964'te müze olmuş, 2013'ten itibaren tekrar cami olarak ibadete açıktır. İç duvarlarda 13. yy Palaiologos Rönesansı fresklerinin bir kısmı hâlâ görülebilir. Batısında 1427 tarihli 40 metrelik çan kulesi. Sonra Atatürk Köşkü (Trabzon) — 1890 yılında yerel Rum tüccar tarafından yaptırılmış üç katlı sarı köşk; Atatürk 1924 ve 1937 Trabzon ziyaretleri sırasında burada kalmıştır, bugün müze olarak ziyarete açıktır. Sarı cephesi, bahçesi ve Karadeniz manzarası ile şehrin sembollerinden biri. Boztepe'ye çık — şehrin panoramik tepesi; Trabzon merkezini, limanı, sahili ve batıda Değirmendere vadisini tek karede görürsün. İkindi ışığı en iyisidir. Ortahisar Camii — eski adıyla Panagia Chrysokephalos Kilisesi, yaklaşık 10. yy Bizans yapısı; Trabzon Komnenos döneminde başkent katedrali olarak işlev gördü, 1461 sonrası Fatih Camii / Ortahisar Camii adıyla ibadete açıldı. Şehrin orijinal surlar içi çekirdeğinde, merkez tarihi dokunun kalbi. Hızırbey Camii — 1584 Osmanlı dönemi yapısı, merkez Ortahisar bölgesinde yöresel Osmanlı cami mimarisinin örneği. Trabzon Kalesi — Bizans-Komnenos dönemi sur kalıntıları şehrin çekirdeğinde görünür; askerî alan içerisinde kalan bir kısmı ziyarete kapalıdır, ama şehir içinde görülebilecek duvar ve sur kalıntıları vardır.