Aksaray → Nevşehir

Vardık — karşında Türkiye'nin en etkileyici kanyonlarından biri: Ihlara Vadisi. Hasan Dağı'nın patlamasıyla oluşan tüf platosunu Melendiz Çayı milyonlarca yıl boyunca kazımış; sonuçta 14 kilometre uzunluğunda, 100 ile 150 metre derinliğinde dar bir kanyon ortaya çıkmış. 4. yüzyıldan itibaren Bizans keşişleri bu duvarlara oyulmuş mağaralara yerleşmiş; vadinin kayalarında bugün 100'den fazla kilise ve şapel belgelenmiş durumda. Ihlara köyünden aşağıya 382 basamakla iniliyor — aşağıya indiğinde serin, yeşil, çağıldayan bir dünya seni karşılar. İlk birkaç yüz metre içinde ünlü Ağaçaltı Kilisesi seni bekliyor — haç planlı, kubbe freskoları Bizans erken dönem resminin güzel örnekleri. Devam edersen Yılanlı Kilise, Sümbüllü Kilise, Kokar Kilise — her biri farklı ikonografi, farklı renk paleti.

Vardık. Karşında Anadolu'nun en büyük kaya oyma manastırı: Selime Katedrali. 'Katedral' kelimesi burada metaforik — resmi piskoposluk makamı değil, ama ölçeği ve kilise planı öyle etkileyici ki halk ağzında 'Selime Katedrali' diye kalmış. 8-9. yüzyıllarda Bizans keşişleri tarafından oyulmuş. İçeride bazilika planlı bir kilise (iki sıra sütun, apsis), refectorium (uzun taş masalı yemekhane), hücreler, mutfak, ahır, hatta kule şapel — bir manastırın ihtiyaç duyduğu her şey tek bir kaya kütlesinin içinde. Tırmanış var, taş basamaklar ve kaya geçitleri birbirine bağlı; bazı yerler dar, bazıları yüksek tavanlı. 1 saat ayır en az, içini tam gezmek için. Üstten Melendiz Çayı'nın vadiden çıkışını seyret — Ihlara kuzey ağzı buradadır.

Güzelyurt'a vardık. Bu kasabanın eski adı Gelveri — ve tarihinin en özel yanı, yüzyıllarca bir Rum-Türk ortak yaşam alanı olması. Bizans döneminden 1924 mübadelesine kadar Ortodoks Rumlar ve Müslüman Türkler yan yana yaşamış, kiliseler ve camiler aynı meydanı paylaşmış. Mübadele sonrası Rum nüfus Yunanistan'a, oradaki Türkler de Güzelyurt'a gelmiş; kiliselerin bir kısmı camiye dönüştürülmüş. Yüksek Kilise (bugün Büyük Kilise Camii) bunun en iyi örneği — 1896 yılında inşa edilmiş Ortodoks katedrali, mübadele sonrası camiye dönüştürülmüş, mimarisi neredeyse dokunulmadan korunmuş. Manastır Vadisi'ne in (Ihlara'nın küçük kardeşi, 4.5 km), Kızıl Kilise'yi gör (5. yüzyıl, Anadolu'nun en erken Bizans kiliselerinden). Kasabanın taş evleri arasında yürü — restore edilmişler, bazıları butik konak olmuş; Kapadokya'nın Göreme/Ürgüp kalabalığından kaçmak istersen geceyi burada geçirmek mükemmel bir seçenek.

Vardık — Kapadokya'nın yerin altındaki yüzü: Derinkuyu Yeraltı Şehri. Bilinen 8 katı ziyarete açık (18-20 katın varlığından söz edilir), 85 metre derinlikte, 20.000 insan kapasiteli. Bu rakamları bir dakika düşün — yer yüzünden 85 metre aşağıda, küçük bir kasabayı aylarca barındırabilecek bir şehir. 4-7. yüzyıllarda Erken Hristiyanlar, Arap ve Sasani akınlarından kaçarken bu yeraltı kentlerinde saklanmış. Ama asıl kazı — tüf kayanın oyulması — daha da öncesine, muhtemelen Frig dönemine (MÖ 8. yüzyıl) gider. İnmeye başla: ilk kat kilise, ikinci kat okullar ve vaftizhane, alt katlar ambarlar, mutfaklar, şarap mahzenleri, ahırlar. Havalandırma bacaları 55 metreye kadar iner, yüzeyde 'kuyu' gibi görünür ama aslında hayat kaynağıdır — hava, su, iletişim. En dikkat çekici detay: her katı kapatan değirmen taşı formundaki yuvarlak kapı taşları — sadece içeriden yuvarlanarak yerine oturur, dışarıdan açılamaz. Dünyanın en eski 'inşa edilmiş güvenlik kapısı' sayılabilir.

Vardık — rotanın sonu: Nevşehir merkez. Önemli ilk not: Nevşehir idari merkez, ama Kapadokya'nın turistik kalbi burada değil. UNESCO Dünya Mirası alanı olan Göreme Millî Parkı ve Kapadokya Kaya Oyma Yerleşimleri (1985) Nevşehir il sınırları içinde; ama peri bacaları, açık hava müzeleri ve balon manzaralı kasabalar Ürgüp, Göreme, Avanos, Uçhisar, Zelve gibi ilçelerdedir. Nevşehir merkez daha idari bir işlev görür. Yine de merkezin kendi hazineleri var: Nevşehir Kalesi, Bizans-Selçuklu katmanlı bir kaya kalesi, tepeden tüm şehir avucunun içinde. Damat İbrahim Paşa Külliyesi (1726) — Lale Devri'nin ünlü sadrazamı, III. Ahmet'in damadı, Patrona Halil isyanında öldürülen Nevşehirli Damat İbrahim Paşa tarafından kendi memleketine yaptırılmıştır. Cami, medrese, kütüphane, imaret, hamam — şehrin bugünkü kimliğini biçimlendiren yapılar. 20 km kuzeyde Hacıbektaş Veli Müzesi — Alevi-Bektaşi geleneğinin kurucu figürü Hacı Bektaş Veli'nin türbesi ve dergahı. Burada noktalıyoruz — ama Kapadokya'ya gelmişsen, Göreme'ye ilerlemeden dönme.