Giresun → Erzurum

Şebinkarahisar'a girer girmez gözünü yukarı çevir, çünkü buranın asıl ikonu hemen kendini gösterir: Şebinkarahisar Kalesi. Şehrin tam üzerinde, dramatik bir kayalık çıkıntının üstüne kurulmuş, ortaçağda Mavrokastron (Yunanca kara hisar) adıyla anılırdı — bugünkü adı Karahisar da buradan geliyor. Tarih buradan akmış: önce Pompey MÖ 1. yüzyılda ele geçirip ona Colonia demiş, sonra Bizans piskoposluk merkezi olmuş, Selçuklular'la İslam topraklarına katılmış, Mehmed II 1461'de kesin olarak Osmanlı egemenliğine almış ve kaleyi büyütmüş. Aracını ilçe merkezine bırak, kaleye doğru yamaç yolunu takip et — son birkaç yüz metre yürüyerek çıkmak en mantıklısı, çünkü tepedeki manzara Avutmuş vadisinin tam üstünden geçiyor. Tepede bir saat geçir; rüzgar, taş, ve aşağıdaki sessiz kasaba. İndiğinde Atatürk Evi Müzesi'ne ayır yarım saat — ilçenin merkezinde, küçük ama bölge tarihi için iyi bir özet. Ben her bu rotayı yaptığımda Şebinkarahisar'da akşam olur, gece kalırım; sabah ışığında Şebin cevizinin (yöresel) ve dut pekmezinin sıcak halini bulabiliyorsun. Bu kasaba sessiz — Karadeniz sahil ilçelerinin gürültüsünden uzakta, yaylanın tam başında bir mola noktası.

Suşehri'ne girer girmez fark edeceksin: ortam bambaşka. Karadeniz nemli yeşilliği geride kaldı, etrafında açık step, buğday tarlaları, geniş gökyüzü var. Bu küçük ilçe Sivas'a bağlı, Karadeniz'i geride bırakıp Doğu Anadolu'ya geçişin sembolik ara duraklarından biri. Burada büyük tarihi yapı yok, ama meydan sıcak ve sakin; aracını çek, bir bardak çay iç, biraz nefes al. Ben her geçtiğimde aynı şeyi yaparım — Suşehri meydanında otururken iki saatlik dağ tırmanışından çıkmış olmanın yorgunluğu bir an dinleniyor, sonra kalan yol için yeniden hazır oluyorum. Burada uzun mola verme, yarım saat yeter; çünkü Erzincan'a hâlâ yetmiş kilometre var ve oraya öğleden sonra varman lazım.

Refahiye seni hazırlıksız yakalayacak; küçük, sade, ama coğrafi olarak rotanın önemli bir geçiş noktası. Burası Erzincan ilinin batı kapısı; ileride Karasu vadisinin geniş tarımsal düzlüğüne ineceksin, ama Refahiye hâlâ yamaçlarda. Aracını sahile çek, on beş dakika nefes al; eğer öğle yemeği vakti gelmişse meydanda küçük lokantalardan birinde yöresel pide veya kuru fasulye dene. Burada büyük tarihi yapı yok ama sakin ve gerçek bir Anadolu kasabası havası — ben her geçtiğimde Refahiye meydanından bir kez geçerim, çünkü Karasu vadisine inmeden önceki son yamaç durağı burası. Yarım saat sonra Erzincan'da olacaksın.

Erzincan'a girer girmez farklı bir Türkiye seni karşılayacak; geniş bulvarlar, modern düzen, düşük yapılaşma. Bunun bir sebebi var: 27 Aralık 1939 sabaha karşı 7.8 büyüklüğünde bir deprem şehri yerle bir etti; 30.000'den fazla can kaybı, eski tarihi doku neredeyse tamamen kayboldu. Bugünkü Erzincan o depremden sonra yeniden inşa edilmiş bir şehir, dolayısıyla yapıların çoğu modern. Ama bu rotada Erzincan'da uzun zaman geçirmiyoruz; bir saatlik bir mola verip merkezden geçişle yetinelim. Aracını şehir merkezine bırak, Cumhuriyet Meydanı çevresinde otuz dakika yürü; isteğe göre Erzincan Müzesi'ne ayır kalan zamanı, küçük ama bölgenin tarihöncesi ve antik dönem bulgularını içeriyor. Erzincan'ın asıl güzelliği aslında dışarıda — Karasu vadisi, Munzur dağlarının kuzey eteği, ve özellikle Kemaliye yönüne doğru gidersen Karadağ Kanyonu manzaraları. Ama bu rotada Kemaliye yok, ana yolumuz Erzurum'a, dolayısıyla Erzincan'da sadece bir öğle yemeği molası ver, sonra yola.

Aşkale'ye girer girmez artık Doğu Anadolu'dasın — etrafında geniş yaylalar, ufukta kar tutmuş dağlar, hava daha soğuk ve daha kuru. Aşkale küçük, sade, ama coğrafi olarak rotanın Erzurum öncesi son nefes noktası. Aracını meydana çek, yarım saat dinlen; eğer hava soğuksa içeride bir bardak çay iç, dışarıda yamaç manzarasına bak. Burası rotanın hangi noktada olduğunu hissettirir — sabah Karadeniz'deydin, akşam Erzurum'da olacaksın, ve şu an iki ortasında, tam tırmanışın doruğundasın. Ben her bu rotayı yaptığımda Aşkale'de en az yirmi dakika dururum; çünkü buradan Erzurum'a son elli kilometre, ve Erzurum'a varır varmaz şehrin temposuna kapılırsın. Burada otururken bir an dünyayı dinle, sonra yola dön.

Vardık. Sabah Giresun'un sahilinden çıkmıştık, şu an Erzurum'un göbeğindeyiz — 1.900 metre rakım, kar dağlarının ortasında, Türkiye'nin en zengin ortaçağ taş işçiliği koleksiyonlarından birinin başkenti. Rotanın final ekseninde iki yapı var: Çifte Minareli Medrese ve Yakutiye Medresesi. Önce Çifte Minareli'ye git; 13. yüzyılda, Selçuklu veya İlhanlı dönemine atfediliyor (akademik tartışmalar var, kesin tarih için 1253 civarı kabul ediliyor), iki minarenin arasında dramatik bir taç kapı ile karşılayacak seni. Hatuniye Medresesi olarak da anılıyor; bazı kaynaklar bunu Hudavend Hatun'a atfeder. Yapının iç avlusunda otur, taşa kazınmış o İslamî geometrik ve bitkisel motifleri izle, yedi yüz yıl öncesinin elinin değdiğini hisset. Sonra Yakutiye Medresesi'ne yürü; 1310'da İlhanlı dönemi, Hoca Yakut tarafından yaptırılmış, taç kapısındaki aslan ve hayat ağacı kabartmaları Anadolu Türk-İslam sanatının en güzel örneklerinden. Bu iki yapının arasında bir saatlik bir gezinti yap; kalan zamanı şehrin kalbi Erzurum Kalesi'ne ayır — Selçuklu dönemi savunma noktası, tepeden şehrin tamamı görünür. Akşam yemeği için Cağ kebabı mutlaka — Erzurum'un imza yemeği, döner kebabın atası, ahşap ateşte çiğ kuzu eti şişler üstünde dik döner. Ben her bu rotayı bittikten sonra aynı şeyi söylerim: Erzurum bir şehir değil, bir uygarlığın taşa kazınmış sözüdür.