Gümüşhane → Erzurum

Köse'ye girer girmez fark edeceksin: ortam başka. Gümüşhane'nin Harşit vadisi geride kaldı; şimdi Doğu Anadolu yaylasının batı kapısındasın. Bu küçük Gümüşhane ilçesi yaklaşık 1.450 metre rakımda, etrafında geniş dağ yaylaları, ufukta dağ silsileleri. Aracını çek, yirmi dakika nefes al, bir bardak çay iç. Ben her bu rotayı yaptığımda Köse'de kısa bir mola veririm çünkü buradan Bayburt'a doğru yol giderek daha sessiz oluyor — şehir kalabalığı tamamen geride kalır, sadece dağ ve yayla ile baş başa kalırsın. Yöresel Köse balı yola tatlı atıştırmalık olarak alabileceğin bir şey.

Bayburt'a girer girmez fark edeceksin: şehrin tam ortasında dramatik bir kayalık çıkıntı yükselir, üstünde Bayburt Kalesi durur. Kale tarihte birçok medeniyet katmanı geçirmiş; Bagratuni, Bizans, Saltuklu, Mengücekoğulları, Trabzon Rum İmparatorluğu Komnenos, Akkoyunlu ve son olarak Osmanlı dönemleri. Yapının çoğu 12-15. yüzyıllar arası genişletilmiş, bugünkü surların önemli bir bölümü Akkoyunlu dönemine atfedilir. Aracını kale girişindeki belediye otoparkına bırak, taş yamaçtan yukarı çık — son birkaç yüz metre dik bir patikadır. Tepedeki burçlardan Çoruh vadisi tüm görkemiyle uzanır. Eğer öğle saati gelmişse şehir merkezindeki Çoruh kıyısı çevresindeki küçük lokantalarda yöresel Bayburt çorbası veya lor peynirli pide denenmelidir; ben bu rotada burada öğle yemeği yer, sonra Kop Geçidi yoluna devam ederim.

Kop Geçidi'nin tepe noktasına vardığında ilk yapacağın şey kontak kapatmak ve dışarı çıkmak; çünkü buraya 2.378 metre rakım pahasına çıktın ve şu an gözünün önünde uzanan manzara her tırmanışın hakkını veriyor. Bir tarafta Bayburt yönündeki dağ silsileleri, öbür tarafta Erzurum yaylasının açık genişliği. Burası Türkiye'nin en yüksek karayolu geçitlerinden biri; tarih boyunca askeri ve ticari önemini korumuş, Birinci Dünya Savaşı'nda Doğu cephesinin önemli bir noktası olmuş. Kış aylarında geçit kar ve buz nedeniyle geçici olarak kapanabilir; dolayısıyla yıl boyunca açık olduğu kabul edilemez. Aracını yol kenarına çek, beş dakika dur, derin nefes ver. Ben her bu rotayı yaptığımda Kop'ta en az yirmi dakika ayırırım — buranın hediyesi sadece manzara değil, insan boyunu hatırlatan bir an. Yaz aylarında bile yukarıda hava serin olur, mont yanında olsun.

Aşkale'ye girer girmez artık Doğu Anadolu yaylasının ortasındasın. Etrafında geniş yaylalar, ufukta kar tutmuş dağlar, hava daha soğuk ve daha kuru. Aşkale küçük, sade, ama coğrafi olarak rotanın Erzurum öncesi son nefes noktası. Aracını meydana çek, yirmi dakika dinlen; Kop Geçidi'nin yorgunluğunu içeride bir bardak çayla geçir. Burası rotanın hangi noktada olduğunu hissettirir — sabah Karadeniz dağlarındaydın, akşam Erzurum'da olacaksın, ve şu an iki ortasında, tam tırmanışın doruğundasın. Bundan sonra Erzurum'a son elli kilometre, kırk beş dakika.

Vardık. Sabah Gümüşhane'nin Harşit kıyısından çıkmıştık, şu an Erzurum'un göbeğindeyiz — 1.900 metre rakım, kar dağlarının ortasında, Türkiye'nin en zengin ortaçağ taş işçiliği koleksiyonlarından birinin başkenti. Rotanın final ekseninde iki yapı var: Çifte Minareli Medrese ve Yakutiye Medresesi. Önce Çifte Minareli'ye git; 13. yüzyılda, Selçuklu veya İlhanlı dönemine atfediliyor (akademik tartışmalar var, kesin tarih için 1253 civarı kabul ediliyor), iki minarenin arasında dramatik bir taç kapı ile karşılayacak seni. Sonra Yakutiye Medresesi'ne yürü; 1310'da İlhanlı dönemi, Hoca Yakut tarafından yaptırılmış, taç kapısındaki aslan ve hayat ağacı kabartmaları Anadolu Türk-İslam sanatının en güzel örneklerinden. Bu iki yapının arasında bir saatlik bir gezinti yap; kalan zamanı şehrin kalbi Erzurum Kalesi'ne ayır. Akşam yemeği için Cağ kebabı mutlaka — Erzurum'un imza yemeği, döner kebabın atası. Ben her bu rotayı bittikten sonra aynı şeyi söylerim — Erzurum bir uygarlığın taşa kazınmış sözüdür.