Gümüşhane

Gümüşhane, Türkiye'nin Doğu Karadeniz Bölgesi'nin iç kanadında, Trabzon ile Bayburt arasında dağlık vadi coğrafyasında 141 bin nüfuslu küçük bir tarihsel maden şehridir. 6.575 km² yüzölçümü ve 141.000 nüfusu; şehir merkezi 1.153 m rakımda, Harşit Çayı vadisinde, Zigana Dağları kuzeyde silüet. Komşu illeri 4 tane: Trabzon (kuzey), Bayburt (doğu), Erzincan (güney), Giresun (batı). Türkiye'nin en az nüfuslu illerinden**.

"Gümüş Şehir" — Argyropolis Tarihi. Antik adı Yunanca "Argyropolis" (Gümüş Şehir); şehrin Türkçe adı "Gümüşhane" — Persçe + Türkçe karışımı, "Gümüş Hanı". Antik çağdan beri gümüş madenciliği ile bilinir; Roma, Bizans, Komnenos, Selçuklu, Akkoyunlu, Osmanlı dönemlerinde gümüş madenleri işletildi. 17.-19. yy Osmanlı saray gümüş ihtiyacının karşılandığı kritik şehir. Bugün maden işletmeleri büyük ölçüde son bulmuş, eski Gümüşhane (Süleymaniye) terkedilmiş bir Osmanlı maden şehri olarak duruyor.

Karaca Mağarası — Türkiye'nin En Güzel Sarkıt-Dikit Mağaralarından. Torul ilçesinde, 1996'da turizme açıldı; 105 m gezilebilir uzunluk, sarı travertenler özellikle dramatik. Sarkıt-dikit, sütun, traverten havuzlar; iç mekan aydınlatması ile rüya gibi görünüm. Türkiye'nin en güzel mağaralarından kabul edilir, İnsuyu (Burdur), Damlataş (Antalya) ile aynı kategoride. Gümüşhane'ye gelmenin başlıca sebeplerinden.

Eski Gümüşhane (Süleymaniye) — Terkedilmiş Osmanlı Maden Şehri. Bugünkü şehir merkezinin 8 km kuzeyinde; 17.-19. yy gümüş madenciliği döneminin yerleşim merkeziydi. Süleymaniye Camii (16. yy), taş Osmanlı evleri, dar sokaklar, eski hamamlar; bugün açık hava müzesi gibi terkedilmiş yerleşim. "Anadolu'nun Pompeii'si" lakabı bu yerleşime de uygun. Modern şehir 1923 sonrasında ovaya taşındı.

Santa Harabeleri (Dumanlı) — "Anadolu'nun Pompeii'si". Gümüşhane'nin kuzey-batısında, Trabzon sınırına yakın; 19. yy Rum köyleri, 7 köy taş yapılarla terkedilmiş. 1923 mübadele sonrası boşalan Rum yerleşimleri; taş kiliseler, evler, çeşmeler ve okullar 100 yıl boyunca olduğu gibi duruyor. "Anadolu'nun Pompeii'si" lakabıyla bilinir; yürüyüş yolları ile ulaşılır. Karadeniz'in en derinden hissettirici hayalet köyleri.

Örümcek Ormanları (Kürtün) — Türkiye'nin En Uzun Ladin Ağaçları. Kürtün ilçesinde tabiat parkı; 60+ m yükseklikte ladin ağaçları (Picea orientalis). "Türkiye'nin Sequoia Ormanı" lakabıyla bilinir. Yamacında dağ patikaları, kuş gözlemi, yörel halkın hafta sonu rotası; fotoğrafçılar için Karadeniz'in en sıra dışı orman manzaraları.

Tomara Şelalesi (Şiran). Şiran ilçesinde 18 m yükseklik şelale; doğal yapay göl ve yürüyüş yolları. Yöresel halkın yaz aylarında doğal serinlik adresi, fotoğrafçılık ve piknik.

Limni Gölü Tabiat Parkı (Torul). Torul ilçesinde yapay göl; çevresinde yürüyüş yolları, piknik alanları, kuş gözlemi. Yaz aylarında yörel halkın hafta sonu rotası; Karadeniz dağ ortamında dingin göl manzarası.

Krom Vadisi (Yağmurdere). Macahel benzeri vadi; tarihi Rum kiliseleri ve manastırlar, Doğu Karadeniz'in saklı vadisi. Yağmurdere ilçesinde, yörel köy konakları, yürüyüş rotaları.

Zigana Geçidi (Trabzon-Gümüşhane Hattı). 2.025 m rakımda; Karadeniz'i Trabzon'dan Gümüşhane'ye bağlayan tarihsel geçit. Zigana Tüneli (2022, 14.5 km Türkiye'nin en uzun karayolu tünellerinden); eski geçit hâlâ manzara için kullanılır. Yamacında çam ormanları, kar yağışı yıl boyu güçlü, kayak için potansiyel.

Diğer önemli noktalar: - Süleymaniye Camii (Eski Gümüşhane'de, 16. yy) - Gümüşhane Müzesi - Olucak Köyü - Şiran ilçesi (Tomara Şelalesi, Şiran Lahanası) - Kelkit ilçesi (Kelkit Tarhanası) - Kürtün (Örümcek Ormanları) - Atatürk Köşkü Gümüşhane - Imera (Olucak) Manastırı - Camiboğazı Yaylası - Artabel Dağları Tabiat Parkı

Yöresel mutfak Doğu Karadeniz'in damak hafızasıdır. Gümüşhane Pestili (Türk Patent Coğrafi İşareti); Türkiye'nin en kaliteli pestilleri. Gümüşhane Kömesi (CGİ); cevizli pestil rulosu, yöresel düğün tatlısı. Gümüşhane Tek Çekirdekli Siyah Dut (CGİ); yöresel dut, pestil ve pekmez için. Pirvene (yöresel et yemeği), Siron Mantısı (yöresel mantı), Manda yoğurdu, Şiran Lahanası ve Kelkit Tarhanası.

Tarihsel katmanlar: Antik Argyropolis ("Gümüş Şehir") → Roma çağı gümüş madenleri → Bizans (Argyropolis-Theodosiopolis) → Trabzon Komnenleri (1204-1461) → 1461 Fatih Sultan Mehmed Trabzon İmparatorluğu'nu yıktı, Gümüşhane Osmanlı'ya katıldı → 17.-19. yy Osmanlı gümüş madenciliği zirvesi — Eski Gümüşhane (Süleymaniye) → 1916-18 Rus işgali → 1923 mübadele — Rum köyleri (Santa Harabeleri) boşaldı → 1929'da il statüsü → Modern şehir 1923 sonrası ovaya taşındı.

Sonuç olarak Gümüşhane'ye gelen gezgin dört yolculuğu birleştirir: bir mağara ve doğa pelegrinajı (Karaca Mağarası + Tomara Şelalesi + Limni Gölü + Örümcek Ormanları), bir terkedilmiş şehir izi (Eski Gümüşhane Süleymaniye + Santa Harabeleri "Anadolu'nun Pompeii'si"), bir tarihsel maden şehri keşfi (Argyropolis "Gümüş Şehir" + 17.-19. yy Osmanlı gümüş madenciliği + Süleymaniye Camii), ve bir yörel damak ve Coğrafi İşaret deneyimi (Pestil + Köme + Tek Çekirdekli Siyah Dut + Kelkit Tarhanası). Gümüşhane'yi sevenler, Türkiye'nin sessiz vadi şehirlerinin derin tarihini ve doğa mirasını fark edenlerdir; 2 gün Karaca + Süleymaniye + Pestil, 3 gün Santa + Örümcek + Tomara dahil.