Gümüşhane → Antalya

Erzincan'a vardık. Bu şehir Türkiye'nin en hüzünlü tarihlerinden birine sahip: 27 Aralık 1939 sabahı 02:00'de meydana gelen 7.8 büyüklüğündeki deprem, kenti tamamen yerle bir etti, 32.700 kişi hayatını kaybetti. Bugün gördüğün geniş bulvarlar, tek katlı betonarme yapılar, geniş meydanlar — hepsi o depremden sonra yeniden inşa edildi. Şehir merkezinde Erzincan Müzesi'ne uğra, Altıntepe Urartu kalesinden çıkarılan eserleri gör — özellikle Urartu kralları döneminden kalma bronz aletler ve duvar resimleri parçaları çok değerli. Öğle yemeği için Karasu kıyısındaki yerel mekanlara yönel — Erzincan tulum peyniri ve özellikle Cimin üzümü'nün bağlarında uzanır; bu üzümle yapılan pekmez ve şarap (Cimin Üzümü Coğrafi İşaretli) bölgenin imzası. Şehrin kuzeyinde Munzur Dağları, güneyinde Esence Dağları — Erzincan iki dağ silsilesi arasında uzanan verimli bir ova. Yolculuğun bu noktasında 200 km gerideyiz, önümüzde Sivas'a kadar 230 km daha var.

İşte Sivas'tayız ve bu rotanın en yoğun tarihsel duraklarından birine vardık. Sivas merkez meydanında üç büyük Selçuklu medresesi birbirine bakıyor: Çifte Minareli Medrese (1271, İlhanlı veziri Şemseddin Cüveyni'nin yaptırdığı), Şifaiye Medresesi (1217, Sultan İzzeddin Keykavus'un hastane medresesi) ve Buruciye Medresesi (1271, kelam ve felsefe medresesi). Çifte Minareli'nin sadece taç kapısı ve iki minaresi ayakta — arkasındaki yapı yıkık; ama bu taç kapı Anadolu Selçuklu taş işçiliğinin en zengin örneklerinden biri. Şifaiye'nin avlusunda Sultan İzzeddin Keykavus'un türbesi çini süslemeleriyle duruyor — bu hastane medresesi 13. yüzyılın en gelişmiş tıp eğitim kurumlarındandı. Buruciye ise daha sade ama dengeli bir cephe sunar. UNESCO Dünya Mirası geçici listesinde 2014'ten beri bu üç medrese ortak başvuruda. Akşam ışığında taş işçiliği uzun gölgelerle daha çarpıcı görünür — ziyaretini gün batımına denk getir. Şehir merkezinde ayrıca Gök Medrese (1271), mavi çinileriyle ünlü, biraz daha doğuda. Bugün geceyi Sivas'ta geçireceksin — yarın sabah Kayseri yolu açılır.

Kayseri'ye vardık ve Erciyes Dağı'nın gölgesi şehrin üzerinde. Şehir merkezindeki Kayseri Kalesi Bizans (6. yy, Justinianus dönemi) yapısı, Selçuklu ve Osmanlı tarafından da onarılmış — siyah bazalt taşlardan yapılmış, 2.500 metre uzunluğunda iç sur ile çevrili. Kalenin hemen yanındaki Hunat Hatun Külliyesi (1238), Sultan I. Alaeddin Keykubad'ın eşi Mahperi Hatun tarafından yaptırılmış: cami, medrese, türbe, hamam — Anadolu Selçuklu külliye anlayışının en bütüncül örneklerinden. Çifte Medrese (Gevher Nesibe Şifahanesi, 1206) Anadolu'nun en eski tıp medreselerinden biri, bugün Kayseri Tıp Tarihi Müzesi olarak kullanılıyor — özellikle ortaçağ cerrahi aletleri sergisi etkileyici. Öğle yemeği için Kayseri'nin ünlü mantısı ve pastırması seni bekliyor — yöresel ürün adı yasak değil, ama mekan önermiyorum: yerel halkın gittiği yerler en güvenli. Şehirden çıkmadan Mimar Sinan Park ve Müzesi'ne uğra; büyük mimar 1490'da Kayseri'nin Ağırnas köyünde doğdu, müzede maketleri ve eserleri sergileniyor. Önümüzde Aksaray-Sultanhanı'na kadar 140 km daha var.

Sultan Han'a vardık. 1229 yılında Sultan I. Alaeddin Keykubad tarafından yaptırılan bu yapı, Anadolu'nun en büyük Selçuklu kervansarayı — kapalı bölüm dahil 4.866 metrekare alan. Ana taç kapı 13 metre yüksekliğinde, geometrik desenli mukarnas süslemeleriyle dolu. İçeri girdiğinde önce açık avlu seni karşılar — burada develerin dinlendiği, yüklerin boşaltıldığı, hatta orta avluda mescit (köşk mescit) bulunduğunu göreceksin. Avlunun arka tarafında kışlık kapalı bölüm var: 9 nef ile bölünmüş büyük taş salon, kervan üyelerinin kış aylarında konakladığı yer. Bu kervansaray Konya-Kayseri ipek yolu güzergahında kritik bir duraktı; tüccarlar burada 3 gün ücretsiz kalabiliyor, yiyecek-içecek ve veteriner hizmeti alabiliyordu — Selçuklu sosyal devlet anlayışının somut örneği. Bugün UNESCO Dünya Mirası geçici listesindeki Anadolu Selçuklu Kervansarayları ortak başvurusunun ana yapılarından. 45 dakikalık bir mola yeterli — taç kapıyı dışarıdan gör, avluda yürü, kapalı bölüme gir.

Konya'dayız ve önümüzde Mevlana Celaleddin Rumi'nin türbesi var. 1207'de Belh'te (bugünkü Afganistan) doğan, 1273'te Konya'da vefat eden büyük şair ve düşünür, Mesnevi'nin yazarı, Mevlevi tarikatı'nın esin kaynağı. Türbenin yeşil kubbesi Konya silüetinin imzası; Selçuklu çini sanatının en güzel örneklerinden, Sultan I. Alaeddin Keykubad döneminde başlayıp Mevlana'nın oğlu Sultan Veled tarafından 1274'te tamamlanan yapı, bugün Mevlana Müzesi olarak işliyor. İçeride sandukaların üzerindeki sırma işlemeli örtüler, semazenlerin elbiseleri, Mevlana'nın el yazması Mesnevi nüshaları sergileniyor. Türbenin hemen güneyinde Selimiye Camii (1567, II. Selim'in şehzadelik dönemi yapısı, Mimar Sinan tarzı). Kuzeybatıda Alaeddin Tepesi üzerinde Alaeddin Camii (1220, Anadolu Selçuklu sultanlarının türbesi) ve aşağıda iki büyük medrese: Karatay Medresesi (1251, çini eserleri müzesi olarak hizmet veriyor — özellikle mavi-beyaz kubbe içi çini süslemeleri) ve İnce Minareli Medrese (1264, taş ve ahşap eserleri müzesi). Bu üç-dört yapı tek bir akşam ziyaretinde gezilebilir; geceyi Konya'da geçireceksin, yarın sabah Beyşehir'e açılacaksın.

Beyşehir'deyiz ve karşımızda Eşrefoğlu Süleyman Bey Camii — 2021'de UNESCO Dünya Mirası listesine "Anadolu'nun Ahşap Direkli ve Tavanlı Camileri" başlığı altında giren beş caminin başı. 1296-1299 arası Eşrefoğlu Beyliği döneminde inşa edilen bu yapı, Anadolu'nun en büyük ahşap direkli camisi: 48 ardıç ahşap direği taşıma görevi yapıyor, taş duvar değil. İçeri girdiğinde önce ahşabın kokusu, sonra kubbedeki açık alandan düşen ışığın direkler arasında oluşturduğu çizgisel desen seni karşılar. Mihrab mukarnaslı çini süslemeli — orijinal Eşrefoğlu dönemi işçiliği. Minber geometrik geçmeli ahşap, çivisiz birleştirilmiş. Caminin orta avlusunda kar ve yağmur suyunun toplandığı karlık denilen açık bir hazne var; bu su soğutma ve nem sağlama amaçlı. 800 yıldır ayakta — ahşabın korunması için ardıç ağacının tercih edilmesi tesadüf değil; ardıç hem dayanıklı hem böceğe dirençli. Bu cami, Türkiye'nin 2021'de UNESCO listesine giren beş camiden biri (diğerleri Afyon Ulu, Sivrihisar Ulu, Ankara Arslanhane, Kastamonu Mahmut Bey). Caminin yanındaki Eşrefoğlu Türbesi ve önündeki meydan da gezmeye değer.

Akseki'deyiz ve önümüzde Toros Dağları'nın Akdeniz'e açılışı uzanıyor. Akseki, Antalya'nın iç kesimindeki en yüksek ilçelerinden — 1.000 metre rakım, kışın karla kapalı, yazın serin. Buradaki taş evler "düğmeli ev" mimarisiyle ünlü: ahşap kirişlerin üzerine konan taşlar, deprem dayanıklılığı için bu özel teknikle birleştirilmiş. 2017'de UNESCO Yaratıcı Şehirler Ağı'na geleneksel mimarisi nedeniyle başvuru yapıldı. Akseki merkezinde Sarıhacılar Köyü ve civarında bu mimariye orijinal örnekler hâlâ ayakta. Köyün üst tarafında bir manzara seyir noktası var — buradan Toroslar'ın Akdeniz'e doğru iniş çizgisi, alçaklarda çam ormanları, daha aşağıda portakal ve nar bahçeleri görünür. Burada 30 dakikalık bir manzara molası kafanı boşaltır, fotoğraf molası kaçınılmaz. Akseki'nin yerel mutfağı bulgur pilavı, keçi peyniri ve dağ otları üzerine kurulu — yöresel ürün, mekan adı yok. Önümüzde Manavgat-Side'ye kadar 150 km daha var, bu yolun büyük bölümü inişli.

Side'ye vardık ve önümüzde 2.700 yıllık bir liman kenti uzanıyor. MÖ 7. yüzyılda Eolyalı kolonistler tarafından kurulan, sonra Lidya, Pers, Helen, Roma, Bizans ve Selçuklu dönemlerinden geçen Side, Pamphylia bölgesinin en zengin liman kentiydi — adı "nar" anlamına gelir, yöresel yetişen meyveden. Kente kara tarafından girdiğinde önce Vespasian Kapısı (MS 74) seni karşılar, oradan sütunlu cadde Apollo Tapınağı'na kadar uzanır. Apollo Tapınağı Side burnunun ucunda, denize sıfır mesafede — MS 2. yüzyıl, sadece iki sütunu ayakta ama o iki sütun gün batımının fotoğrafıyla dünyanın her yerinde tanınan bir görüntü oluşturuyor. Roma tiyatrosu, Anadolu'nun en büyüğü — 16.000 kişi kapasiteli, hâlâ konser ve tiyatro etkinliklerine ev sahipliği yapıyor; sahnenin arkası bütünüyle ayakta. Agora, antik hamam (bugün arkeoloji müzesi olarak hizmet veriyor) ve Bizans dönemi piskoposluk binası kalıntıları kentin doğusunda. 2 saatlik bir gezi tüm önemli noktaları kapsar; antik kentin sokaklarında modern dükkanlar ve restoranlar da var — Side benzersiz bir şekilde antik kalıntı + yaşayan turistik kasaba karışımı sunar.

Vardık — Antalya Kaleiçi'ndeyiz. Karadeniz'in dağ ardındaki Gümüşhane'den, Selçuklu medreselerinden, Toros geçitlerinden, Akdeniz'in en güzel antik kentlerinden geçerek 1.330 kilometrelik Anadolu enine kesitini tamamladık. Önümüzde Kaleiçi, Antalya'nın tarihi yarımadası: Roma surları (MS 2. yüzyıl, Hadrian dönemi), Hadrian Kapısı (MS 130) üç kemerli mermer giriş, Yivli Minare (1230, Sultan Alaeddin Keykubad) Selçuklu mimarisinin Akdeniz'deki temsili, Hıdırlık Kulesi Roma dönemi deniz feneri, Mermerli Cami ve dar arnavut taşlı sokaklarda Osmanlı dönemi ahşap evler. Kaleiçi'nin alt tarafında Yat Limanı — antik liman üzerine kurulmuş, bugün marina olarak kullanılıyor; Akdeniz'in maviyi falezlerin altında en derin tonuyla gördüğün yer. Geceyi Kaleiçi'nde geçir — sokakları gece yürüyerek gez, Hadrian Kapısı'nın altından geç, Hıdırlık Kulesi'nin yanındaki Karaalioğlu Parkı'ndan falez manzarasını seyret. Sabah erken kalkarsan Düden Şelalesi'nin denize döküldüğü noktayı (8 km doğuda) ve Antalya Müzesi'ni (Anadolu'nun en büyük arkeoloji müzelerinden) görebilirsin — ama bu rotanın resmi sonu burada, Kaleiçi'nde.