Gümüşhane → Trabzon

Torul'a girdiğin an gözünü yukarı çevir, çünkü buraya geldiğine dair gerçek hediyeyi hemen göreceksin: Torul Kalesi. Vadinin tam ortasındaki dik bir kayalığın üstüne oturmuş, üç tarafı uçurum; yamacına bakanlar bir an bu nasıl yapılmış diye sorar — cevabı Bizans ve sonra Trabzon Rum İmparatorluğu dönemleri, kale madenleri ve vadi geçişini kontrol etmek için inşa edilmiş. Aracını aşağıya bırakıp tırmanmaya başla; patika dik ve dar, on beş dakikalık kalbi hızlandıran bir yürüyüş ama tepedeki manzara seni doğrulayacak — Harşit vadisi tam ayağının altında, karşı yamaçta küçük köyler, ufukta bulutlar. Ben bu rotayı her yürüdüğümde Torul Kalesi'nde en az yarım saat geçiririm; çünkü kale aslında pek görkemli değil, ama konumu öyle akıllıca seçilmiş ki her şeye hâkim. Aşağı indiğinde yorulduysan bile bir bonusumuz daha var: aynı bölgedeki Karaca Mağarası, Türkiye'nin en güzel sarkıt-dikit mağaralarından biri. Buraya da bir uğramak istersen ekle — kale + mağara birlikte yaklaşık iki saat alır, ama o iki saat Torul'u sıradan bir geçiş kasabasından çıkarıp asıl bir durağa dönüştürür.

Zigana Geçidi'nin tepe noktasına vardığında ilk yapacağın şey kontak kapatmak ve aşağıya bakmak; çünkü buraya 2.030 metre rakım pahasına çıktın ve şu an gözünün önünde uzanan manzara her tırmanışın hakkını veriyor. Bir tarafta İç Anadolu'nun açık, kuru yüksekliği; öbür tarafta Karadeniz'in yağmurlu, yeşil iniş yamacı. İklim tam burada değişir — eğer açık havada geldinse iki tarafın ışığı bile farklı, biri parlak diğeri puslu. Ben her geçtiğimde bir an dururum, çünkü Zigana'nın hikayesi sadece coğrafya değil — MÖ 401'de Ksenofon'un on bin Yunan paralı askeri tam bu hattı aşmış, dağdan inip Karadeniz'i ilk kez görünce 'Thalatta! Thalatta!' (Deniz! Deniz!) diye haykırmışlar; Anabasis'te yazılan o ünlü an, tam senin şu an baktığın iniş yamacında yaşandı. Aracını kenara çek, yolun karşısına geç, ufukta belli belirsiz görünen Karadeniz hattını seç — açık havada gerçekten görünür. Soğuk olabilir, mont al; ama beş dakika dur, derin nefes ver, çünkü bundan sonra rotanın kalanı hep aşağı olacak.

Maçka'dan ayrılıp Altındere Vadisi'ne doğru sapan o son birkaç kilometre, bu rotanın belki de en sinematik anıdır. Yol vadinin içinden kıvrıla kıvrıla yukarıya çıkar, çam ormanlarının arasından, ve bir noktada karşıdaki dik kayalığa baktığında onu görürsün — Sümela Manastırı, Karadağ'ın yamacında 1.200 metre yükseklikte kayalara kazınmış, sanki bir oyuncak bebek evi gibi taşa tutunmuş. Burada bir an dur, çünkü ilk görüşün her zaman en güçlüsüdür. Manastırı Atinalı keşişler Barnabas ve Sophronius MS 386'da kurmuş; rivayete göre Meryem Ana ikonu onları bu mağaraya yönlendirmiş, ve manastır o ikon etrafında büyümüş. Bizans, Trabzon Rum İmparatorluğu, sonra Osmanlı dönemleri boyunca kesintisiz işlemiş, 1923 mübadelesinde kapatılmış. Aracını aşağıdaki otoparka bırak, yamaç merdiveninden tırmanmaya başla; tırmanış dik ve nefes kesici, yarım saatten az ama dik. Yukarıya vardığında manastırın iç avlusu, kaya kilisesi, freskleri seni karşılayacak — bazıları 15. yüzyıldan, bazıları daha eski, bazıları ne yazık ki tahrip olmuş. Tepeden aşağıya baktığında bulutlar gerçekten ayağının altında; bu yüzden ben her geldiğimde aynı şeyi söylerim — Sümela bir manastır değil, neredeyse bir hayalin yerini tutmuş.

Vardık. Sabah Gümüşhane'nin gümüş madenleri şehrinden çıkmıştık, Zigana'nın iki bin metresinden inmiştik, Sümela'nın kayalara kazınmış manastırının önünde durup nefes almıştık — şimdi Trabzon Ayasofyası'nın önündeyiz, ve bu rotanın mantıksal sonu burada. Yapı 1238–1263 arasında, Trabzon Rum İmparatorluğu döneminde I. Manuel Komnenos tarafından yaptırılmış; haç-içinde-kare planda inşa edilmiş, iç duvarlarında hâlâ 13. yüzyıldan kalma Yaratılış sahneleri ve İncil tasvirleri görülebiliyor. Osmanlı camiye dönüştürmüş, Cumhuriyet müzeye, 2013'ten sonra yeniden cami olarak ibadete açılmış — yani aynı taşlar, aynı duvarlar, dokuz yüzyılda üç farklı işlev üstlenmiş. Yapının dış güney portalındaki Yaratılış kabartması Bizans taş işçiliğinin Anadolu'daki en güçlü örneklerinden biri; gözünü ondan ayırma. Ziyaretini tamamladıktan sonra aracını al, Boztepe'ye çık; teleferik veya araba, fark etmez, akşam saatleri tepedeki kafelerden Trabzon ayağının altında uzanırken Karadeniz turuncuya boyanır. Eğer hâlâ enerjin varsa Atatürk Köşkü de Boztepe yakınında yarım saatlik bir bonus. Bu rotada bin yıllık bir hikaye yürüdün; şimdi tepedeki çay bardağıyla kendine bir tebrik ver.