Çorum

Çorum, Türkiye'nin Karadeniz Bölgesi'nin iç kanadında, Anadolu'nun "ilk imparatorluğu" Hitit'in başkenti Hattuşa'nın bulunduğu büyük ölçekli bir tarih şehridir. 12.797 km² yüzölçümü ve yaklaşık 525 bin nüfusu; şehir merkezi 801 m rakımda, Anadolu'nun iç plato coğrafyasında bereketli ovalarla çevrili. Komşu illeri 8 tane: Amasya (doğu), Samsun (kuzey-doğu), Sinop (kuzey), Kastamonu (kuzey-batı), Çankırı (batı), Kırıkkale (güney-batı), Yozgat (güney) ve Tokat (doğu)*; Türkiye'nin en çok komşu il sayısına sahip illerinden*.

Hattuşa UNESCO Dünya Mirası 1986. Çorum'un Boğazkale ilçesinde, 168 hektarlık antik kent; MÖ 1600-1180 arası 400 yıl boyunca Hitit İmparatorluğu'nun başkenti. Tunç Çağı'nda Hattuşa, Mısır ve Babil ile aynı seviyede dünya gücüydü. 6 km uzunluğunda surlar, üç şehir kapısı: Aslanlı Kapı (Lion Gate), Sfenks Kapısı (Sphinx Gate), Kral Kapısı (King's Gate), Yer Kapı (Earth Gate) — kalın taş duvarlar arasında 71 m uzunluğunda eğri bir tünel. Büyük Tapınak (Tarhuntassa Tapınağı), Sarayhöyük (kraliyet sarayı), Aşağı Şehir, Yukarı Şehir. 1906'dan beri Alman arkeolog Hugo Winckler ve Alman Arkeoloji Enstitüsü kazıları; 30.000+ çivi yazılı kil tablet bulundu — bunların arasında MÖ 1259 Kadeş Antlaşması — dünyanın ilk yazılı uluslararası barış antlaşması (II. Ramses ile III. Hattuşili arasında, kopya birliğin orijinali Hattuşa'da, çevirisi BM Genel Merkezi'nde sergileniyor).

Yazılıkaya Hitit Açık Hava Tapınağı Hattuşa'nın 2 km kuzey-doğusundadır. Doğal kayalardan oluşan iki açık hava odası içinde; A Odası'nda 64 tanrı/tanrıça figürünün geçit alayı, B Odası'nda Tudhaliya IV'ün yaşam-ölüm sahneleri. MÖ 13. yüzyılda kayalara oyulan kabartmalar Anadolu'nun en görkemli açık hava tapınağıdır; UNESCO Hattuşa mirasının parçası. Hitit panteonunun (Sun Goddess of Arinna, Storm God Teshub, savaşçı Sharruma) tek sergiledikleri yerel sanat eseri.

Alacahöyük Erken Bronz Çağı'ndan (MÖ 4. binyıl) Hitit'e. Çorum'un Alaca ilçesinde, 4 katmanlı yerleşim; Hatti çağı kraliyet mezarları (MÖ 2400-2200), altın çağı. Hitit Güneş Kursu (Alaca güneş diski) — Türk arkeolojisinin simge nesnesi; bugün Anadolu Medeniyetleri Müzesi'nde, Türkiye Cumhuriyet'inin ilk dönem arkeolojik kimlik sembolü. Hitit Aslanlı Kapı (Sfenks Kapı, MÖ 14. yy) — Hattuşa öncesi Hatti şehrinin Hitit dönemi camiası; kraliyet figürü kabartmalarıyla.

Şapinuva (Ortaköy) — Hitit'in ikinci başkenti. Çorum'un Ortaköy ilçesinde; MÖ 14. yüzyılda Tudhaliya I-II döneminde başkent fonksiyonu gördü. 1990'larda yapılan kazılarda 1.500+ çivi yazılı tablet bulundu; Hitit dini, hukuku ve diplomasi kayıtları. Sarayhöyük yapısı, surları, depo binaları; az ziyaret edilen ama Hitit arkeolojisi için kritik saha.

Çorum Müzesi. Şehir merkezinde, Türkiye'nin en zengin Hitit koleksiyonlarından birini barındırır (Anadolu Medeniyetleri Müzesi'nden sonra). Boğazkale, Alacahöyük, Şapinuva eserleri, çivi yazılı tabletler, altın objeler, çanak çömlek, mezar buluntuları; Anadolu prehistorya rotasının kritik durağı. Eski Çorum Eğitim Enstitüsü binasında.

İskilip UNESCO Geçici Liste — Tarihi Türk-İslam kasabası. Çorum'un kuzey-batı ilçesi; İskilip Kalesi (Selçuklu, kayalık tepe üzerinde), eski sokaklar, ahşap-kerpiç konaklar, İskilip Dolması (Coğrafi İşaret) — yöresel et ve sebze dolması. İskilip Yivliği (eski Bizans kalesi kalıntısı); Anadolu kasaba dokusunun korunmuş örneklerinden.

Çorum Leblebisi Türk Patent Coğrafi İşareti. Türkiye'nin "leblebi başkenti"; nohutun özel kavurma yöntemi ile yapılan kuruyemiş. Çorum'da yüzyıllarca süren leblebi atölye geleneği; çıtır ve hafif yağlı versiyonları. Türkiye genelinde Çorum Leblebisi tanınır; yöresel pazarda Coğrafi İşaret damgalı tercih edilir.

Diğer Coğrafi İşaretler ve yöresel ürünler: İskilip Dolması (CGİ), Osmancık Pirinci (CGİ), Kargı Tulum Peyniri (CGİ), Mecitözü Tarhanası (CGİ), Çorum Mantısı, Sülük Köyü Sularıyla yapılan İskilip Boltacısı, Bayat Kömeci.

Diğer önemli noktalar: - Osmancık — Karaosmanoğulları beyliği'nin merkezlerinden, Kandiber Kalesi, Koyunbaba Türbesi, Kızılırmak Köprüsü - Çorum Saat Kulesi (Osmanlı 19. yy) - Çorum Ulu Camii (Selçuklu/Beylikler 13.-14. yy) - Aynalı Çarşı (yöresel pazar) - Hıdırlık Camii ve Türbesi (Çorum merkez) - Gerdek Kaya Mezarı (Helenistik, MÖ 2. yy) - İncesu Kanyonu (Boğazkale) - Obruk Barajı - Kargı Şelalesi

Tarihsel katmanlar: Erken Bronz Çağı (MÖ 4. binyıl) — Alacahöyük Hatti uygarlığı → Hitit Eski Krallık (MÖ 1700-1400) ve İmparatorluk (MÖ 1400-1180) → MÖ 1180 — Hitit'in ani çöküşü ("Tunç Çağı Çöküşü") → Frigya, Pers, Helenistik (Gerdek Kaya Mezarı MÖ 2. yy) → Roma Galatya/Pontus eyaleti → Bizans (4.-13. yy) → Selçuklu (1071+) → Çobanoğulları, Karaosmanoğulları (Osmancık), Eretnaoğulları → Osmanlı (1392 Yıldırım Bayezid) → Klasik Osmanlı sancağı → Cumhuriyet → 1923'te il statüsü, 1986 UNESCO Dünya Mirası Hattuşa.

Sonuç olarak Çorum'a gelen gezgin dört yolculuğu birleştirir: bir Hitit pelegrinajı (UNESCO Hattuşa + Yazılıkaya + Alacahöyük + Şapinuva + Çorum Müzesi), bir Türk-İslam tarihsel kasabası izi (İskilip UNESCO Tentative + Osmancık Karaosmanoğulları + Koyunbaba), bir Coğrafi İşaret damak hafızası (Çorum Leblebisi + İskilip Dolması + Osmancık Pirinci + Kargı Tulum Peyniri + Mecitözü Tarhanası — 5 CGİ tek şehirde), ve bir doğa rotası (İncesu Kanyonu + Gerdek Kaya Mezarı + Obruk Barajı + Kargı Şelalesi). Çorum'u sevenler, Anadolu'nun "ilk imparatorluğu"nun yatağı olduğunu fark edenlerdir; Hattuşa için en az iki gün ölçüdür, üç-dört gün tüm Çorum kapsamlı.