Amasya

Amasya, Türkiye'nin Karadeniz Bölgesi'nin iç kısmında, Yeşilırmak'ın derin vadiye oyduğu dar bir geçide kurulmuş, 5.520 km²'lik orta ölçekli bir ildir. 339 bin nüfusu Türkiye ortalamasının altında ama tarihsel ağırlığı çok büyüktür. Şehir merkezi 392 metre rakımda, Yeşilırmak'ın iki yakasını dik kayalıklarla saran vadiye yerleşmiştir; iki yaka Hükümet Köprüsü ve Maydanos Köprüsü ile birleşir. Yeşilırmak'ın kuzey yamacında volkanik kayalara oyulmuş Pontus kralları mezarları, güney yamacında ise Osmanlı Yalıboyu evleri — bu ikisi yan yana, iki binyıllık zaman aralığını tek bir görüntüde toplar.

Amasya'nın tarihi katmanları çok eskiye uzanır. MÖ 8. yüzyılda Frig kralı Midas'ın yönetiminde olduğu Strabon tarafından yazılır; sonra Pers, ardından Helenistik dönemde MÖ 281'de I. Mithridates tarafından kurulan Pontus Krallığı'nın ilk başkenti oldu (MÖ 281 - MÖ 183, sonra başkent Sinop'a taşındı). Pontus krallarının kaya mezarları, MÖ 3.-2. yüzyıllarda Yeşilırmak vadisindeki dik volkanik kayalara oyulmuştur; Kral Mithridates I, II ve III bu mezarlara gömüldü. Pontus Krallığı'nın en güçlü hükümdarı VI. Mithridates Eupator (MÖ 132 - MÖ 63) Amasya'da doğdu — Roma'ya karşı 25 yıl süren üç savaş yürüten kral. Antik coğrafyacı **Strabon (MÖ 64 - MS 24) da Amasya doğumludur; Geographika adlı 17 ciltlik eseri ile dünya coğrafya literatürünün kurucusudur.

Roma çağında Amasya, Pontus eyaletinin önemli kenti olarak süregeldi. Bizans dönemi boyunca piskoposluk merkezi oldu. 1071 Malazgirt sonrası Selçuklu, ardından Danişmend, sonra İlhanlı yönetimine geçti. 1308'de İlhanlı emiri Anber Bin Abdullah tarafından yaptırılan Bimarhane (Şifahane) —Amasya'nın en özgün yapısı— akıl ve sinir hastalıklarının müzikle tedavisinin yapıldığı dünyanın ilk hastanelerinden. Su sesi, müzik melodileri ve mimari akustik ile hastaların iyileştirildiği bu yapı Selçuklu mimarisinin başyapıt örneklerindendir.

Osmanlı dönemi Amasya'yı "Şehzadeler Şehri" statüsüne yükseltti. 14.-16. yüzyıllar arasında Osmanlı şehzadeleri (sultan oğulları) Amasya'da sancak beyi olarak görev yapardı; Yıldırım Bayezid, Çelebi Sultan Mehmed, II. Murad, Fatih Sultan Mehmed, II. Bayezid, Yavuz Sultan Selim ve Kanuni Sultan Süleyman —yani neredeyse Osmanlı'nın klasik dönem sultanlarının hepsi— Amasya'da yetiştiler ya da burada eğitim aldılar. 1486'da II. Bayezid'in yaptırdığı Bayezid Külliyesi (cami, medrese, imaret, türbe) bu dönemin en büyük eseridir.

Cumhuriyet'in doğuş hikâyesinde Amasya kritik bir rol oynadı. 22 Haziran 1919'da Mustafa Kemal, Amasya'da Hüseyin Rauf (Orbay) ve Refet (Bele) Bey ile birlikte Amasya Tamimi'ni yayımladı: "Milletin istiklâlini yine milletin azim ve kararı kurtaracaktır" cümlesi bu belgede yazıldı. Bu, Kurtuluş Savaşı'nın resmi ilanıdır ve aynı zamanda ulusal egemenliğin temel ilkesini ilk kez yazılı hale getiren belgedir. Atatürk'ün Amasya'da kaldığı ev bugün Saraydüzü Kışlası Atatürk Müzesi olarak hizmet veriyor.

Şehrin coğrafi karakteri de özgündür. Yeşilırmak vadisi boyunca volkanik tüf ve kalker kayalar dikey olarak yükselir; bu kayaların üst kısımlarında Pontus mezarları, alt kısımlarında Osmanlı Yalıboyu evleri ve iskeleler. Yalıboyu Evleri —ahşap çıkmalı, geleneksel Osmanlı sivil mimarisi örneği— 2009'da UNESCO Geçici Liste'sine alındı (Yalıboyu Cumbalı Konakları başvurusu). Akşam ışıklarıyla Yeşilırmak yansımasında çekilen fotoğraflar, Türkiye gezi pazarında "Amasya silüeti" diye tanınır.

Yöresel mutfak Karadeniz iç yamacının zengin tarımına dayanır. Amasya elması —Misket, Demir, Hüryemez gibi yöresel türler— Türk Patent Coğrafi İşareti taşır; Amasya bahçeleri Türkiye'nin elma üretiminde önemli pay sahibidir. Toyga Çorbası (yoğurt-bulgur-nohut), Çağla Aşı (yeşil badem ile yapılan yöresel yemek), Bakla Dolması, Amasya Çöreği ve Amasya Kebabı öne çıkan lezzetlerdir.

Sonuç olarak Amasya'ya gelen gezgin, üç yolculuğu birleştirir: bir antik-Pontus pelegrinajı (kaya mezarları, Strabon, Mithridates), bir Osmanlı şehzadeler şehri turu (Yalıboyu, Bayezid Külliyesi, Şehzadeler Müzesi), ve bir Cumhuriyet pelegrinajı (Amasya Tamimi Müzesi). Bu üçünü tek bir tam günde dolaşmak mümkündür; iki gün ayrılırsa Merzifon ve Borabay Gölü kaçışları eklenir. Amasya, akşam ışıklarıyla Yeşilırmak yansımasının izlendiği vadinin üstündeki cumbalı evlerin görüldüğü andan itibaren özel bir yer olduğu hissedilir.