Bayburt

Bayburt, Türkiye'nin nüfus olarak en küçük illerinden biridir; Karadeniz Bölgesi'nin iç kesiminde, Doğu Anadolu'ya açılan yüksek yayla coğrafyasında kurulmuştur. 3.652 km² yüzölçümü ve yaklaşık 82 bin nüfusu ile sessiz, yalnız ve tarihin yüküne sahip bir şehirdir. Şehir merkezi 1.550 metre rakımda; Türkiye'nin en yüksek konumlu il merkezlerinden. Çevresi Soğanlı, Mescid, Pulur ve Kop dağlarıyla çevrili kapalı bir havzada; ikliminin sertliği ve yolların kıvrımları, Bayburt'u "geçilen değil, hak ederek varılan" bir şehir yapar.

Çoruh Nehri Bayburt sınırlarında doğar. Mescid Dağları'ndan kaynayan damarlar Bayburt ovasında birleşir; kuzeydoğuya, Yusufeli üzerinden Karadeniz'e doğru bin km'lik yolculuğuna buradan başlar. Bu yüzden Bayburt'a gelen, Çoruh'un bebekliğine tanık olur; Doğu Karadeniz'in vahşi rafting nehri burada henüz uysal, gümüş bir derecik gibidir.

Bayburt Kalesi şehrin ruhudur. Şehrin üzerine yükselen sarp kayalığa oturmuş; Saltuklu Beyliği döneminde 12. yüzyılda bugünkü görkemli halini almış. Anadolu'nun en büyük kalelerinden biri; toplam sur uzunluğu yaklaşık 1 km, kale içinde yaklaşık 90 dönüm alan. Roma, Bizans, Saltuklu, İlhanlı, Akkoyunlu ve Osmanlı katmanları üst üste durur. Marco Polo bile 13. yüzyılın sonunda Bayburt'tan geçmiş; seyahatnamesinde "büyük Pavpurth Kalesi"nden bahseder. Kalenin eteğinden Bayburt şehri ovaya doğru uzanır; Çoruh'un sesi taş duvarlardan geri yansır.

Aydıntepe Yer Altı Şehri Bayburt'un saklı hazinesidir. Aydıntepe ilçesinde, yumuşak tüf kayalara oyulmuş; Roma ve erken Bizans döneminden (MS 3.-7. yy) kalma çok katmanlı yer altı şehri. Galeriler, dehlizler, küçük odalar, yuvarlak nefeslikler birbirine bağlanır; Hristiyan toplulukların Sasani ve Arap akınlarından sığındığı korunaklı yerleşimlerden biri olduğu düşünülür. Kapadokya'nın yer altı şehirleri kadar büyük olmasa da Karadeniz'in tek örneği; Bayburt'a gelmeden bilinmez, görülmeden anlaşılmaz.

Kop Dağı Geçidi 2.367 metre rakımda Bayburt-Erzurum yolunu aşar. Türkiye'nin en yüksek karayolu geçitlerinden; kışın aylarca buzlu ve karlı, yazın yeşil çayırlarla kaplı. Sarıkamış Harekâtı (1914-15) sırasında Türk askerinin Bayburt-Erzurum hattında çekildiği yol; bugün geçidin tepesinde Şehitler Anıtı bulunur. Kop'un yamaçlarından bakıldığında Bayburt ovası ve Çoruh vadisi avuç içi gibi görünür; Anadolu'nun ölçeğini hissetmek isteyen, Kop'a çıkmadan dönmesin.

Baksı Müzesi Bayburt'un çağdaş yüzüdür. Bayburt merkez kuzey-batısında, Çoruh vadisine bakan bir tepe üzerinde; 2010'da ressam Hüsamettin Koçan tarafından kuruldu. Çağdaş sanat ile Anadolu el sanatlarını aynı çatı altında buluşturur; kilim, ehram, yöresel dokuma + güncel resim, heykel. 2014'te Avrupa Konseyi Müze Ödülü alarak uluslararası tanınırlığa ulaştı; Türkiye'nin merkez dışında kurulmuş en cesur kültür projelerinden.

Dede Korkut Bayburt'un mitik dedesidir. Oğuz Türklerinin 13.-15. yüzyıl destanları Dede Korkut Kitabı'nda Bayburt Hisarı birden fazla bölümde geçer; Kanturalı'nın Selcen Hatun'u kaçırdığı, Beyrek'in tutsak düştüğü kaledir. Şehir merkezinde Dede Korkut Anıtı bulunur; Bayburt, Dede Korkut'a sahiplenen birkaç şehirden biri. Her yıl temmuzda Dede Korkut Şölenleri düzenlenir.

Aydıntepe, Demirözü, Merkez Bayburt'un üç ilçesidir. Demirözü Barajı (1990) Bayburt ovasının sulamasını sağlar; etrafında piknik ve kuş gözlemi alanları. Saruhan Kervansarayı, Erzurum-Trabzon İpek Yolu hattındaki Selçuklu menzilidir; bugün kısmen ayaktadır.

Yöresel mutfak yüksek yayla ve hayvancılık kültürünün damıtmasıdır. Bayburt Lor Dolması Türk Patent Coğrafi İşareti'dir; taze lor peyniri, yumurta ve baharatla yapılan asma yaprağı dolması; Anadolu'nun başka hiçbir yerinde bu kadar belirgin değil. Bayburt Ehramı —ince yünden dokunan geleneksel başörtüsü/şal— Türk Patent Coğrafi İşareti; ince çizgili desenlerle dokunur, kadınların başörtüsü olarak nesilden nesile aktarılır. Bayburt Lifi —koyun yününden örülen banyo lifi— Coğrafi İşaret; cildi yumuşatan doğal masaj lifi olarak kullanılır. Bayburt Taşı (kara amber, jet) —Pulur Dağı eteklerinden çıkan organik taş— Türk Patent Coğrafi İşareti; tespih ve süs eşyası olarak işlenir. Çiriş aşı, kuymak, kete, çorba ve tarhana yaylanın diğer demirbaşları.

Tarihsel katmanlar kısa ama derindir: Hayasa-Azzi krallığı (MÖ 14.-12. yy) → Urartu sınırı (MÖ 9.-7. yy) → Pers ve Helenistik dönem → Roma Pontus (MÖ 64+) ve Bizans (MS 4.-11. yy) → Aydıntepe yer altı şehri (MS 3.-7. yy) → Saltuklu Beyliği (1071-1202) → Mengücekli, Akkoyunlu → Osmanlı (1514, Çaldıran sonrası) → 1828 ve 1877-78 Rus işgalleri → 1918 dönüş → 1989'da Gümüşhane'den ayrılarak il oldu.

Sonuç olarak Bayburt'a gelen gezgin dört yolculuğu birleştirir: bir kale ve sur pelegrinajı (Bayburt Kalesi + Aydıntepe yer altı şehri + Saruhan Kervansarayı), bir dağ ve geçit yolculuğu (Kop Dağı Geçidi + Soğanlı + Çoruh kaynakları), bir yöresel kültür+coğrafi işaret rotası (Lor Dolması + Ehram + Lif + Bayburt Taşı + Baksı Müzesi), ve bir destan-hafıza yolculuğu (Dede Korkut Bayburt Hisarı + Sarıkamış Harekâtı izleri + Marco Polo'nun geçtiği yollar). Bayburt'u sevenler, Türkiye'nin sessiz şehirlerinde derinliği arayanlardır; bir hafta sonu yetmez, bir hafta tam ölçüdür.